Futures (kontrakty terminowe typu futures) to standaryzowane, giełdowe umowy zobowiązujące do kupna lub sprzedaży określonej ilości aktywa po ustalonej dziś cenie w wyznaczonym dniu w przyszłości. Aktywem bazowym może być indeks (WIG20, S&P 500), surowiec (ropa, złoto, pszenica), waluta, stopa procentowa, obligacja albo kryptowaluta. Strony nie płacą pełnej wartości kontraktu, tylko wnoszą depozyt zabezpieczający, więc futures zawsze działają z dźwignią.
Cechy kontraktu futures
- Standaryzacja – giełda ustala wielkość kontraktu (mnożnik), minimalny krok ceny, daty wygasania i sposób rozliczenia. Dzięki temu wszyscy handlują tym samym instrumentem.
- Izba rozliczeniowa – staje się stroną każdej transakcji (w Polsce KDPW_CCP, w USA np. CME Clearing). Nie ponosisz ryzyka, że konkretny kontrahent nie zapłaci.
- Depozyt zabezpieczający – depozyt początkowy przy otwarciu i depozyt podtrzymujący, poniżej którego broker wzywa do dopłaty (margin call).
- Rozliczenie dzienne (mark-to-market) – po każdej sesji giełda wylicza kurs rozliczeniowy, a zysk lub strata z dnia trafia na rachunek lub z niego schodzi.
- Termin wygaśnięcia – na GPW kontrakty indeksowe wygasają w trzeci piątek marca, czerwca, września i grudnia.
- Rozliczenie końcowe – pieniężne (indeksy, większość kontraktów finansowych) albo przez dostawę fizyczną (część surowców).
Przykład 1: FW20 z rozliczeniem dziennym
Kontrakt na WIG20 (FW20) ma mnożnik 20 zł za punkt. Załóżmy, że kupujesz 1 kontrakt przy 2 500 pkt, a depozyt wynosi umownie 10%.
| Dzień | Kurs rozliczeniowy | Zmiana | Przepływ na rachunku | Saldo depozytu |
|---|---|---|---|---|
| Otwarcie | 2 500 | – | depozyt 5 000 zł | 5 000 zł |
| Dzień 1 | 2 530 | +30 pkt | +600 zł | 5 600 zł |
| Dzień 2 | 2 450 | –80 pkt | –1 600 zł | 4 000 zł |
Wartość kontraktu to 2 500 × 20 zł = 50 000 zł, czyli dźwignia 10:1. Spadek indeksu o 2% (50 pkt) zabiera 1 000 zł, czyli 20% depozytu. Po dniu 2 masz 1 000 zł straty, choć pozycja jest nadal otwarta – rozliczenie dzienne realizuje wynik na bieżąco. Jeśli saldo spadnie poniżej depozytu podtrzymującego, musisz dopłacić albo broker zamknie pozycję.
Contango, backwardation i baza
Cena futures różni się od ceny spot o bazę. Na nią składa się koszt finansowania (stopy procentowe), koszty magazynowania, dywidendy lub oprocentowanie aktywa i oczekiwania rynku.
- Contango – dalsze kontrakty są droższe od bliższych i od spotu. Typowe dla złota, indeksów przy wysokich stopach, bitcoina w hossie.
- Backwardation – dalsze kontrakty są tańsze. Zdarza się na surowcach przy niedoborze (ropa, gaz) i na indeksach, gdy dywidendy przewyższają koszt finansowania.
W dniu wygaśnięcia cena futures zbiega do ceny spot, więc baza znika.
Przykład 2: premia kontraktu kwartalnego na BTC
Załóżmy, że BTC na rynku spot kosztuje 60 000 USD, a kontrakt kwartalny wygasający za 90 dni – 61 200 USD. Premia wynosi 1 200 USD, czyli 2% na 90 dni, co odpowiada około 8,1% w skali roku. Trader, który kupuje BTC spot i sprzedaje kontrakt (cash and carry), zarabia te 2% niezależnie od kierunku ceny, jeśli utrzyma obie nogi do wygaśnięcia. Z kolei ktoś, kto trzyma długą pozycję w futures i co kwartał ją roluje, przy stałym contango płaci tę premię – kontrakt rośnie wolniej niż spot.
Rolowanie
Rolowanie to zamknięcie wygasającego kontraktu i otwarcie kolejnej serii, żeby utrzymać ekspozycję. Płynność przenosi się zwykle na następną serię kilka dni przed wygaśnięciem. Każde rolowanie to prowizja, spread i koszt lub zysk z różnicy cen między seriami. Na wykresie ciągłym trzeba uważać: łączenie serii bez wyrównania różnicy cen tworzy sztuczne luki.
Futures a perpetuale
| Cecha | Futures | Kontrakt perpetualny |
|---|---|---|
| Wygaśnięcie | tak, w ustalonym dniu | brak |
| Zbieżność z ceną spot | przez wygaśnięcie | przez funding rate co kilka godzin |
| Koszt trzymania | baza, rolowanie | płatności fundingu |
| Rynek | regulowane giełdy (GPW, CME, Eurex) i giełdy krypto | głównie giełdy krypto |
| Likwidacja | margin call, potem zamknięcie przez brokera | automatyczna, od mark price |
Kto używa futures
- Hedgerzy – producent ropy sprzedaje futures, żeby zablokować cenę sprzedaży; zarządzający portfelem akcji sprzedaje futures na indeks, żeby zabezpieczyć się przed spadkiem bez sprzedaży akcji.
- Spekulanci – grają na wzrost lub spadek z dźwignią i niskim kosztem transakcji.
- Arbitrażyści – wykorzystują różnice między futures a spotem lub między seriami.
Najczęstsze błędy
- Liczenie ryzyka od depozytu zamiast od pełnej wartości kontraktu.
- Zapomniany termin wygaśnięcia – pozycja zostaje rozliczona po kursie, którego nie wybierałeś.
- Ignorowanie kosztu contango przy długim trzymaniu z rolowaniem.
- Brak rezerwy gotówki na rozliczenie dzienne w złym tygodniu.
- Handel na odległych, niepłynnych seriach.
Perspektywa tradera
Na futures najważniejszy jest nominał. Jeden kontrakt FW20 to ekspozycja rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych, a kontrakty na CME potrafią mieć wartość kilkuset tysięcy dolarów. Przy rachunku 20 000 zł jeden kontrakt z szerokim stopem może oznaczać ryzyko kilku procent kapitału na transakcję. Liczbę kontraktów wyznacz z odległości stopu w punktach razy mnożnik – na przykład w kalkulatorze wielkości pozycji. Jeśli jeden kontrakt przekracza Twój limit ryzyka, szukaj mniejszego instrumentu (kontrakty mini i mikro), a nie szerszego stopu. Na regulowanych futures strata może przekroczyć wpłacony depozyt – przy luce cenowej zostajesz z długiem wobec brokera.
Najczęstsze pytania
Czym futures różnią się od forwardów?
Forward to umowa pozagiełdowa, niestandaryzowana i rozliczana zwykle na końcu. Futures są standaryzowane, notowane na giełdzie i rozliczane codziennie przez izbę rozliczeniową.
Czy muszę przyjąć dostawę towaru?
Tylko przy kontraktach z dostawą fizyczną, jeśli trzymasz je do wygaśnięcia. Brokerzy zwykle zamykają lub wymagają zamknięcia takich pozycji wcześniej. Kontrakty indeksowe rozlicza się pieniężnie.
Ile trzeba mieć, żeby handlować futures?
Minimalnie depozyt na jeden kontrakt, ale rozsądnie tyle, żeby ryzyko jednej transakcji było małym procentem rachunku i żeby wytrzymać rozliczenie dzienne.
Co to jest contango?
Sytuacja, w której dalsze kontrakty są droższe od bliższych i od ceny spot. Przy rolowaniu długiej pozycji oznacza to koszt.
Czy futures i perpetual to to samo?
Nie. Perpetual nie wygasa, a jego cenę do spotu przyciąga funding rate. Futures mają datę wygaśnięcia i bazę.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
