Settlement (rozliczenie, ang. settlement) to proces rozliczenia zobowiązań wynikających z kontraktu lub transakcji. W przypadku kontraktów terminowych i opcji najczęściej chodzi o dwie rzeczy: rozliczenie końcowe w dniu wygaśnięcia oraz rozliczenie dzienne (mark-to-market), w którym zyski i straty są codziennie przenoszone między rachunkami uczestników. Słowem settlement określa się też rozrachunek zwykłych transakcji giełdowych, czyli faktyczne przeniesienie papierów i pieniędzy.
Rozliczenie fizyczne a gotówkowe
| Cecha | Rozliczenie fizyczne | Rozliczenie gotówkowe |
|---|---|---|
| Co następuje przy wygaśnięciu | dostawa aktywa za ustaloną cenę | wypłata różnicy między ceną kontraktu a ceną rozliczeniową |
| Typowe rynki | część kontraktów na surowce, obligacje, waluty; część kontraktów na BTC na rynkach regulowanych | kontrakty na indeksy, większość kontraktów krypto na giełdach |
| Co musisz mieć | środki na odbiór lub aktywo do dostarczenia | tylko depozyt na pokrycie wyniku |
| Ryzyko dla tradera detalicznego | niechciana dostawa lub przymusowe zamknięcie | niewielkie – pozycja po prostu znika z rachunku |
Najsłynniejszy przykład problemu z dostawą fizyczną to kwiecień 2020 roku, gdy majowy kontrakt na ropę WTI zamknął się poniżej zera (około −37 USD za baryłkę). Posiadacze longów, którzy nie mieli gdzie przechować ropy, musieli sprzedać kontrakty za wszelką cenę przed wygaśnięciem.
Cena rozliczeniowa
Cena rozliczeniowa to cena, po której kontrakt zostaje rozliczony. Rzadko jest to po prostu ostatnia transakcja. Giełdy stosują zwykle średnią z określonego okna czasowego – np. średnią wartości indeksu z kilkudziesięciu minut przed wygaśnięciem – żeby utrudnić manipulację ceną w jednej chwili. Na giełdach krypto cena rozliczeniowa kontraktów z datą wygaśnięcia opiera się zazwyczaj na średniej indeksu spot z kilku giełd. Dokładną metodę znajdziesz w specyfikacji konkretnego kontraktu.
Rozliczenie dzienne – mark-to-market
Na regulowanych rynkach terminowych izba rozliczeniowa codziennie wycenia każdą pozycję po dziennej cenie rozliczeniowej. Zysk z dnia jest dopisywany do rachunku, a strata – pobierana z depozytu. Pozycja „startuje” od nowa od ceny z poprzedniego dnia. Na giełdach krypto odpowiednikiem jest ciągła wycena po mark price i okresowe realizowanie niezrealizowanego wyniku.
Przykład: rozliczenie dzienne
Załóżmy, że kupujesz 1 kontrakt na indeks po 5000 punktów, a mnożnik wynosi umownie 10 USD za punkt.
| Dzień | Cena rozliczeniowa | Zmiana | Przepływ na rachunku |
|---|---|---|---|
| 1 | 5030 | +30 pkt | +300 USD |
| 2 | 4990 | −40 pkt | −400 USD |
| 3 (zamknięcie po 5010) | 5010 | +20 pkt | +200 USD |
| Razem | +10 pkt | +100 USD |
Suma przepływów równa się wynikowi całej transakcji: (5010 − 5000) × 10 = 100 USD. Różnica polega na tym, że strata z dnia 2 zostaje pobrana od razu. Jeśli na rachunku zabraknie środków na pokrycie wymaganego depozytu, dostaniesz wezwanie do jego uzupełnienia, a w skrajnym przypadku pozycja zostanie zamknięta.
Rozrachunek transakcji giełdowych
Przy zakupie akcji na giełdzie transakcja jest zawierana od razu, ale rozrachunek – faktyczne przeniesienie akcji i pieniędzy – następuje z opóźnieniem, oznaczanym jako T+n (n dni roboczych po dniu transakcji). Na GPW standardem jest T+2, a rynek amerykański w 2024 roku przeszedł na T+1. Ma to znaczenie np. przy ustalaniu prawa do dywidendy: liczy się data rozrachunku, a nie zawarcia transakcji.
Najczęstsze błędy
- Trzymanie kontraktu z dostawą fizyczną do wygaśnięcia bez zamiaru odbioru aktywa.
- Zakładanie, że cena rozliczeniowa to ostatnia cena z wykresu.
- Pomijanie rozliczenia dziennego – pozycja zyskowna na koniec może po drodze wymagać dopłaty depozytu.
- Mylenie daty transakcji z datą rozrachunku przy kupnie akcji pod dywidendę.
Perspektywa tradera
Dni rozliczenia to dni o podwyższonym ryzyku. W okolicach wygaśnięcia dużych serii kontraktów i opcji ceny bywają przyciągane do okrągłych poziomów, a zmienność w oknie wyznaczania ceny rozliczeniowej rośnie. Jeśli nie chcesz w tym uczestniczyć, zamknij lub przeroluj pozycję wcześniej. Znajomość metody rozliczenia pomaga też ocenić, czy nagły knot na wykresie tuż przed wygaśnięciem mógł realnie wpłynąć na wynik rozliczenia.
Najczęstsze pytania
Czy trader detaliczny może dostać fizyczną dostawę towaru?
W praktyce broker zwykle zamyka takie pozycje przed wygaśnięciem albo w ogóle nie pozwala ich trzymać. Warto jednak znać zasady swojego brokera, bo odpowiedzialność za pozycję spoczywa na Tobie.
Jak rozliczane są kontrakty krypto?
Większość kontraktów z datą wygaśnięcia na giełdach krypto rozlicza się gotówkowo – w stablecoinie lub w samej kryptowalucie – po średniej cenie indeksu z określonego okna czasowego.
Czym różni się settlement od likwidacji?
Settlement to planowe rozliczenie kontraktu przy wygaśnięciu lub codziennie. Likwidacja to przymusowe zamknięcie pozycji z powodu braku depozytu.
Czy perpetual ma settlement?
Nie ma rozliczenia końcowego, bo nie wygasa. Wynik jest jednak na bieżąco wyceniany po mark price, a funding rozliczany okresowo.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
