Kontrakt w języku rynków finansowych to umowa, której wartość zależy od ceny innego aktywa – akcji, indeksu, waluty, surowca, obligacji albo kryptowaluty. Kontrakty należą do instrumentów pochodnych (derywatów): ich cena „pochodzi” od ceny instrumentu bazowego.
Kiedy trader mówi „handluję kontraktami”, zwykle ma na myśli kontrakty terminowe albo ich kryptowalutowych kuzynów – kontrakty wieczyste (perpetual). Pojęcie jest jednak szersze i warto znać wszystkie jego odmiany, bo różnią się tym, co w praktyce najważniejsze: kto stoi po drugiej stronie, kiedy kontrakt się kończy i ile kosztuje jego utrzymanie.
Wspólne cechy wszystkich kontraktów
Niezależnie od rodzaju, kontrakty łączy kilka cech:
Nie kupujesz aktywa, tylko ekspozycję na jego cenę. Kontrakt na złoto daje zysk, gdy złoto drożeje, ale nie trzymasz sztabki.
Możesz zarabiać na spadkach tak samo łatwo jak na wzrostach. Otwarcie krótkiej pozycji nie wymaga pożyczania aktywa – po prostu zajmujesz drugą stronę umowy.
Wpłacasz tylko depozyt zabezpieczający, a nie pełną wartość kontraktu. Stąd bierze się dźwignia.
Dźwignia działa w obie strony. Przy depozycie 10% wartości kontraktu ruch ceny o 10% oznacza zysk lub stratę równą całemu depozytowi.
Kontrakt terminowy (futures)
Najbardziej klasyczna forma. Kontrakt terminowy to standaryzowana umowa, notowana na giełdzie, na kupno lub sprzedaż instrumentu bazowego w określonym dniu w przyszłości po cenie ustalonej dziś.
Kluczowe cechy:
- Standaryzacja – giełda określa wielkość kontraktu, datę wygaśnięcia i sposób rozliczenia. Wszyscy handlują tym samym produktem.
- Izba rozliczeniowa – stoi między kupującym a sprzedającym i gwarantuje wykonanie umowy. Jeśli druga strona zbankrutuje, izba i tak się rozliczy. W Polsce taką funkcję pełni KDPW_CCP.
- Codzienne rozliczanie (mark-to-market) – zyski i straty są dopisywane do rachunku lub z niego pobierane na koniec każdej sesji, a nie dopiero przy zamknięciu pozycji.
- Data wygaśnięcia – kontrakt kończy się w określonym dniu. Potem zostaje rozliczony gotówkowo (różnica ceny) lub fizycznie (dostawa aktywa).
Na GPW najpopularniejsze są kontrakty na indeks WIG20. Na świecie – na indeksy amerykańskie, ropę, złoto, obligacje i waluty. Na rynku kryptowalut klasyczne futures z datą wygaśnięcia oferuje m.in. CME oraz giełdy takie jak Deribit.
Wygaśnięcie i rolowanie
Ponieważ kontrakt terminowy wygasa, trader, który chce utrzymać pozycję dłużej, musi ją rolować: zamknąć kontrakt wygasający i otworzyć ten sam w kolejnej serii.
Rolowanie ma swoją cenę. Kontrakty z różnymi terminami wygaśnięcia są notowane po różnych cenach:
Contango – kontrakt dalszy jest droższy od bliższego. Typowe przy aktywach, których przechowywanie lub finansowanie kosztuje. Długa pozycja rolowana w contango systematycznie traci na każdym rolowaniu.
Backwardation – kontrakt dalszy jest tańszy. Pojawia się przy niedoborze aktywa „na teraz” albo przy silnym popycie na natychmiastową dostawę.
Różnica między ceną kontraktu a ceną rynku kasowego to tak zwana baza. W miarę zbliżania się terminu wygaśnięcia baza zmierza do zera.
Kontrakt forward
Forward działa na tej samej zasadzie co futures – umowa na przyszłą transakcję po ustalonej dziś cenie – ale nie jest notowany na giełdzie. To umowa zawierana indywidualnie między dwiema stronami, najczęściej między bankiem a firmą.
Przykład. Polski eksporter wie, że za trzy miesiące otrzyma milion euro. Zawiera z bankiem forward na sprzedaż euro po kursie ustalonym dziś. Niezależnie od tego, co stanie się z kursem, wie, ile złotych dostanie.
Forward można dopasować do dowolnej kwoty i daty, ale nie ma izby rozliczeniowej – jeśli druga strona nie wywiąże się z umowy, ryzyko ponosisz Ty. Dla traderów indywidualnych forwardy mają znaczenie marginalne.
Kontrakt wieczysty (perpetual)
Wynalazek rynku kryptowalut, który zdominował handel na tym rynku. Perpetual to kontrakt bez daty wygaśnięcia. Nie trzeba go rolować – pozycję można trzymać dowolnie długo.
Skoro kontrakt nigdy nie wygasa, jego cena nie ma naturalnego powodu, żeby zbiegać się z ceną rynku kasowego. Tę funkcję pełni funding – okresowa płatność między traderami trzymającymi pozycje długie i krótkie:
- gdy perpetual jest droższy od rynku kasowego, długie pozycje płacą krótkim,
- gdy jest tańszy, krótkie płacą długim.
Mechanizm zachęca traderów do zajmowania pozycji, które sprowadzą cenę kontraktu w stronę ceny kasowej. Funding jest kosztem utrzymania pozycji i przy długim trzymaniu w euforycznym rynku potrafi zjeść znaczną część zysku.
Perpetuale są rozliczane według mark price, a nie ostatniej ceny transakcyjnej – co chroni przed likwidacją przez pojedyncze, chwilowe wybicia ceny.
CFD
Kontrakt na różnicę kursową jest umową z brokerem, nie z innym uczestnikiem giełdy. Broker ustala cenę, broker jest drugą stroną, a koszt utrzymania pozycji rozliczany jest przez punkty swapowe.
Dla klientów detalicznych w UE CFD podlegają ograniczeniom dźwigni (od 30:1 na główne pary walutowe do 2:1 na kryptowaluty), obowiązkowemu zamknięciu przy 50% depozytu i ochronie przed ujemnym saldem. Szczegółowo opisuję je w osobnym haśle o CFD.
Porównanie
| Futures | Forward | Perpetual | CFD | |
|---|---|---|---|---|
| Gdzie | giełda | poza giełdą | giełda krypto | broker |
| Druga strona | izba rozliczeniowa | kontrahent | giełda i inni traderzy | broker |
| Wygaśnięcie | tak | tak | nie | nie |
| Koszt utrzymania | rolowanie | wliczony w cenę | funding | punkty swapowe |
| Standaryzacja | pełna | brak | pełna | elastyczna |
Po co istnieją kontrakty
Kontrakty nie powstały dla spekulantów. Powstały dla hedgerów – rolników, producentów, importerów i eksporterów, którzy chcieli zabezpieczyć się przed zmianą ceny.
Rolnik sprzedający kontrakt na pszenicę przed żniwami wie, ile dostanie za zbiory. Linia lotnicza kupująca kontrakty na paliwo wie, ile zapłaci za kerozynę. Oddają niepewność komuś, kto jest gotów ją przejąć.
Tym „kimś” jest spekulant. Bez spekulantów hedgerzy nie mieliby z kim zawierać transakcji, a rynek byłby płytki i drogi. Spekulacja i zabezpieczanie to dwie strony tego samego rynku – jedna nie istnieje bez drugiej.
Cztery mity
Mit 1: „Kontrakty są tylko dla profesjonalistów.” Są dostępne dla każdego, kto otworzy rachunek. Problem polega na tym, że łatwy dostęp nie idzie w parze z łatwym zarabianiem.
Mit 2: „Perpetual to to samo co futures, tylko bez daty.” Brak wygaśnięcia zmienia mechanikę: zamiast rolowania płacisz lub otrzymujesz funding, a cena kontraktu może trwale odbiegać od rynku kasowego.
Mit 3: „Kontrakt na spadki to coś nienaturalnego.” Krótka pozycja to po prostu druga strona tej samej umowy. W każdym kontrakcie liczba pozycji długich jest dokładnie równa liczbie krótkich.
Mit 4: „Dźwignia 10x to dziesięć razy większy zysk.” To dziesięć razy większy wynik – w obie strony. A przy likwidacji tracisz depozyt, zanim rynek zdąży wrócić.
Jak sam na to patrzę
Kontrakty to moja główna praca. Handluję futures i perpetualami na Deribicie i MEXC i uważam je za najbardziej efektywne narzędzie do spekulacji, jakie istnieje: niskie koszty, głęboka płynność, łatwa gra na spadki.
Ta sama efektywność działa jednak przeciwko temu, kto nie ma planu. Kontrakt nie wybacza błędów – dźwignia sprawia, że źle policzona pozycja zamienia się w likwidację w ciągu minut, a nie tygodni.
Dlatego zanim otworzę pozycję, ustalam trzy rzeczy w stałej kolejności: gdzie jest stop, ile mogę stracić, jaka jest wielkość pozycji. Do pierwszego służy kalkulator stop lossa optymalnego, do ostatniego kalkulator wielkości pozycji. Dźwignia jest dla mnie wynikiem tego rachunku, a nie punktem wyjścia.
Co zapamiętać
Kontrakty to instrumenty pochodne, których wartość zależy od ceny innego aktywa. Najważniejsze rodzaje to futures, forwardy, perpetuale i CFD.
Trzy rzeczy ponad resztą:
Liczy się, kto jest po drugiej stronie. Izba rozliczeniowa, inny trader czy broker – to zmienia ryzyko bardziej niż sam instrument.
Każdy kontrakt ma koszt utrzymania. Rolowanie przy futures, funding przy perpetualach, punkty swapowe przy CFD.
Dźwignia jest wynikiem, nie wyborem. Najpierw stop i dopuszczalna strata, potem wielkość pozycji – dźwignia wychodzi z rachunku sama.
