Obligacje (ang. bonds) to papiery dłużne, w których emitent – państwo, samorząd, bank lub firma – pożycza pieniądze od inwestorów i zobowiązuje się oddać je w określonym terminie wraz z odsetkami. Kupując obligację, stajesz się wierzycielem emitenta, a nie jego współwłaścicielem jak w przypadku akcji. Twoje zyski są z góry określone albo powiązane z konkretnym wskaźnikiem, a największym ryzykiem jest to, że emitent nie spłaci długu lub że zmienią się stopy procentowe.
Podstawowe pojęcia
| Pojęcie | Co oznacza |
|---|---|
| Wartość nominalna | kwota, którą emitent odda przy wykupie, np. 100 zł lub 1 000 zł |
| Kupon | odsetki wypłacane w okresach, liczone od wartości nominalnej |
| Termin wykupu | dzień, w którym emitent zwraca nominał |
| Cena | na rynku wtórnym podawana w procentach nominału, np. 97,50 |
| Rentowność | roczna stopa zwrotu przy zakupie po danej cenie i trzymaniu do wykupu |
| Duration | miara wrażliwości ceny na zmianę stóp procentowych |
Rodzaje oprocentowania
- Stałe – kupon znany z góry na cały okres. Cena najmocniej reaguje na zmiany stóp.
- Zmienne – kupon powiązany ze stopą referencyjną NBP lub stopą rynkową (np. WIRON) plus marża. Cena jest stabilniejsza.
- Indeksowane inflacją – kupon to inflacja plus marża. Chronią realną wartość kapitału.
- Zerokuponowe – bez kuponów, kupowane poniżej nominału; zysk to różnica między ceną zakupu a nominałem.
Rodzaje obligacji według emitenta
- Obligacje skarbowe – emituje Skarb Państwa. Najniższe ryzyko kredytowe na rynku krajowym.
- Obligacje korporacyjne – emitują firmy. Wyższe oprocentowanie za wyższe ryzyko niewypłacalności.
- Obligacje komunalne – emitują gminy i miasta, zwykle kupują je instytucje.
- Obligacje wysokodochodowe – emitenci z niskim ratingiem lub bez ratingu; wysoki kupon to wynagrodzenie za realne ryzyko upadłości.
- Obligacje zamienne – można je zamienić na akcje emitenta.
Obligacje skarbowe detaliczne
W Polsce najpopularniejsze są obligacje oszczędnościowe sprzedawane co miesiąc po 100 zł za sztukę. Nie są notowane na giełdzie – kupujesz je u emitenta i trzymasz do wykupu albo zwracasz przed terminem za opłatą.
| Seria | Okres | Oprocentowanie |
|---|---|---|
| OTS | 3 miesiące | stałe |
| ROR | 1 rok | zmienne, stopa referencyjna NBP |
| DOR | 2 lata | zmienne, stopa referencyjna NBP |
| TOS | 3 lata | stałe |
| COI | 4 lata | indeksowane inflacją od 2. roku |
| EDO | 10 lat | indeksowane inflacją od 2. roku |
| ROS, ROD | 6 i 12 lat | rodzinne, indeksowane inflacją |
Warunki poszczególnych emisji zmieniają się co miesiąc. Porównasz je w kalkulatorze obligacji skarbowych. Obligacje skarbowe hurtowe i korporacyjne są notowane na rynku Catalyst i Treasury BondSpot, a ich cena zmienia się codziennie.
Cena a rentowność
Cena obligacji i jej rentowność poruszają się w przeciwnych kierunkach. Jeśli stopy procentowe rosną, nowe obligacje płacą wyższe kupony, więc stare – z niższym kuponem – muszą potanieć, żeby były konkurencyjne. Im dłuższy termin do wykupu i niższy kupon, tym silniejsza reakcja ceny.
Przykład 1: zmiana stóp a cena obligacji
Załóżmy obligację o nominale 1 000 zł z kuponem stałym 5% płatnym raz w roku. Rentowność rynkowa wynosi 5%, więc obligacja kosztuje 1 000 zł. Rentowność rośnie albo spada o 1 punkt procentowy:
| Czas do wykupu | Cena przy rentowności 6% | Cena przy rentowności 4% |
|---|---|---|
| 2 lata | 981,67 zł (−1,8%) | 1 018,86 zł (+1,9%) |
| 5 lat | 957,88 zł (−4,2%) | 1 044,52 zł (+4,5%) |
| 10 lat | 926,40 zł (−7,4%) | 1 081,11 zł (+8,1%) |
Ten sam ruch stóp zmienia cenę obligacji 10-letniej cztery razy mocniej niż 2-letniej. Jeśli trzymasz obligację do wykupu, dostaniesz nominał niezależnie od wahań po drodze. Jeśli musisz sprzedać wcześniej – zrealizujesz stratę lub zysk kursowy.
Przykład 2: obligacja stałoprocentowa po podatku
Załóżmy, że wpłacasz 10 000 zł w 3-letnie obligacje o stałym oprocentowaniu 5% z roczną kapitalizacją (liczby umowne). Po trzech latach wartość wynosi 11 576,25 zł, a zysk 1 576,25 zł. Podatek Belki 19% to ok. 299 zł, więc na rękę dostajesz ok. 11 277 zł, czyli średnio ok. 4,1% rocznie netto. Jeśli inflacja w tym czasie wyniosłaby średnio 5%, realnie tracisz siłę nabywczą. Na IKE lub IKZE ten sam zysk nie byłby opodatkowany przy zachowaniu warunków ustawy.
Ryzyka
- Kredytowe – emitent nie spłaci odsetek lub nominału. Ocenia je rating i spread kredytowy.
- Stopy procentowej – spadek cen przy wzroście rentowności.
- Inflacji – realna stopa zwrotu poniżej zera przy stałym kuponie.
- Płynności – na Catalyst część serii ma mały obrót i szeroki spread.
- Przedterminowego wykupu – emitent może oddać pieniądze wcześniej, gdy stopy spadną.
Najczęstsze błędy
- Utożsamianie obligacji korporacyjnych z bezpieczeństwem obligacji skarbowych.
- Kupowanie długich obligacji stałoprocentowych na pieniądze potrzebne za rok.
- Porównywanie kuponu zamiast rentowności do wykupu.
- Pomijanie opłaty za przedterminowy wykup obligacji oszczędnościowych.
- Pomijanie podatku i inflacji przy liczeniu realnego zysku.
Perspektywa tradera
Rynek obligacji wyznacza koszt pieniądza dla wszystkich innych aktywów. Rentowność 10-letnich obligacji skarbowych i kształt krzywej rentowności wpływają na wyceny akcji, kurs waluty i apetyt na ryzyko w krypto. Gwałtowny wzrost rentowności zwykle uderza w aktywa wzrostowe, a odwrócona krzywa bywa sygnałem spowolnienia. Nawet jeśli nie handlujesz obligacjami, obserwuj rentowności przed decyzjami Fed i RPP.
Najczęstsze pytania
Czy obligacje skarbowe są bezpieczne?
Mają najniższe ryzyko kredytowe na rynku krajowym, ale nie są wolne od ryzyka inflacji ani – w przypadku obligacji notowanych – od wahań ceny.
Czym różni się kupon od rentowności?
Kupon to oprocentowanie nominału. Rentowność uwzględnia cenę zakupu, więc przy zakupie poniżej nominału jest wyższa od kuponu, a powyżej – niższa.
Czy obligacje mogą stracić na wartości?
Tak. Notowane obligacje tanieją przy wzroście stóp, a obligacje korporacyjne mogą stracić prawie wszystko przy upadłości emitenta.
Jak opodatkowane są obligacje?
Odsetki i zyski ze sprzedaży podlegają 19% podatkowi. Przy obligacjach oszczędnościowych podatek pobiera emitent lub bank.
Co wybrać przy wysokiej inflacji?
Obligacje indeksowane inflacją lub o zmiennym oprocentowaniu. Chronią przed spadkiem realnej wartości kapitału lepiej niż obligacje o stałym kuponie.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
