Kontrakt perpetualny (ang. perpetual futures, perpetual swap) to instrument pochodny bez daty wygaśnięcia, który pozwala zarabiać na wzrostach i spadkach ceny aktywa bez jego posiadania, zwykle z dźwignią. W odróżnieniu od klasycznych futures nie ma dnia rozliczenia, który zbliżałby cenę kontraktu do ceny spot. Tę rolę pełni funding – okresowe płatności między stronami long i short. Pierwszy taki kontrakt uruchomiła giełda BitMEX w 2016 r., a dziś perpetuale są najpłynniejszym instrumentem na rynku kryptowalut.
Perpetuale oferują giełdy scentralizowane (Binance, Bybit, OKX) i zdecentralizowane (np. Hyperliquid, Aster). Rozlicza się je zwykle w USDT lub USDC (kontrakty liniowe) albo w samej kryptowalucie (kontrakty odwrotne, inverse).
Jak działa kontrakt perpetualny
| Element | Co oznacza |
|---|---|
| Wartość nominalna | wielkość pozycji, np. 0,5 BTC × cena = 30 000 USD |
| Depozyt początkowy | kwota zablokowana na otwarcie pozycji; wartość nominalna ÷ dźwignia |
| Depozyt podtrzymujący | minimalny poziom depozytu; jego naruszenie uruchamia likwidację |
| Mark Price | cena znacznikowa liczona z indeksu kilku giełd spot; od niej liczy się niezrealizowany wynik i likwidację |
| Funding | płatność między long a short, zwykle co 8 godzin, na niektórych giełdach co godzinę |
| Insurance Fund | fundusz giełdy pokrywający straty z likwidacji, których nie udało się zamknąć po cenie bankructwa |
Funding – dlaczego cena kontraktu trzyma się spot
Gdy kontrakt jest droższy od indeksu spot, bo przeważają kupujący, funding jest dodatni: longi płacą shortom. To zniechęca do trzymania longów i zachęca do shortów, co ściąga cenę kontraktu w dół. Przy ujemnym fundingu jest odwrotnie. Stawka składa się ze składnika odsetkowego i premii, czyli różnicy między ceną kontraktu a indeksem. Na wielu giełdach bazowa stawka wynosi 0,01% na 8 godzin. Płatność liczy się od wartości nominalnej pozycji, a nie od depozytu – przy dźwigni funding może być wysokim kosztem w relacji do zaangażowanego kapitału.
Funding płacą sobie traderzy nawzajem, giełda go nie pobiera. Płaci go tylko ten, kto ma otwartą pozycję w momencie naliczenia.
Likwidacja i Mark Price
Likwidacja następuje, gdy strata zjada depozyt do poziomu depozytu podtrzymującego. Giełda sprawdza to według Mark Price, a nie ostatniej ceny transakcyjnej, żeby pojedynczy „knot” na płytkim orderbooku nie likwidował pozycji. W trybie izolowanym ryzykujesz tylko depozyt przypisany do pozycji. W trybie cross cały kapitał na rachunku podtrzymuje wszystkie pozycje – likwidacja przychodzi później, ale może zabrać więcej.
Przykład 1: koszt fundingu
Załóżmy, że otwierasz long 0,5 BTC przy cenie 60 000 USD, czyli pozycję o wartości 30 000 USD, z depozytem 3 000 USD (dźwignia 10x).
| Stawka na 8 h | Na 8 h | Dziennie | 30 dni | Względem depozytu |
|---|---|---|---|---|
| 0,01% | 3 USD | 9 USD | 270 USD | 9% |
| 0,05% | 15 USD | 45 USD | 1 350 USD | 45% |
Przy standardowej stawce miesięczny koszt to 0,9% wartości pozycji. W okresie euforii, gdy funding rośnie do 0,05%, trzymanie longa przez miesiąc kosztuje 4,5% nominału, czyli 45% depozytu. Dla krótkiej transakcji to pomijalne, dla pozycji trzymanej tygodniami – kluczowe.
Przykład 2: dźwignia a cena likwidacji
Załóżmy long 1 BTC przy 60 000 USD w trybie izolowanym, depozyt podtrzymujący 0,5% wartości pozycji, czyli 300 USD. Dla uproszczenia pomijamy opłaty i funding.
| Dźwignia | Depozyt | Cena likwidacji | Spadek do likwidacji |
|---|---|---|---|
| 10x | 6 000 USD | 54 300 USD | 9,5% |
| 20x | 3 000 USD | 57 300 USD | 4,5% |
| 50x | 1 200 USD | 59 100 USD | 1,5% |
Przy 50x wystarczy zwykła świecowa zmienność BTC, żeby stracić depozyt. Dźwignia nie powinna jednak decydować o wielkości pozycji. Jeśli masz rachunek 20 000 USD, ryzykujesz 1% (200 USD), a stop loss stoi na 58 000 USD, to pozycja wynosi 200 / 2 000 = 0,1 BTC niezależnie od dźwigni. Dźwignia zmienia tylko to, ile depozytu blokujesz, i to, czy likwidacja jest bliżej niż stop. Wielkość pozycji dla dowolnego stopu policzysz w kalkulatorze wielkości pozycji.
Perpetual a klasyczne futures
| Cecha | Kontrakt perpetualny | Futures z datą wygaśnięcia |
|---|---|---|
| Wygaśnięcie | brak | ustalony termin |
| Zbieżność ze spot | funding | rozliczenie w dniu wygaśnięcia |
| Koszt utrzymania | funding co 8 h lub co godzinę | premia lub dyskonto w cenie (baza) |
| Rolowanie | niepotrzebne | potrzebne przy dłuższej pozycji |
Najczęstsze błędy
- Dobór dźwigni zamiast wielkości pozycji – wysoka dźwignia kusi, żeby otworzyć za dużo.
- Stop loss za ceną likwidacji, przez co nigdy nie zadziała.
- Ignorowanie fundingu przy pozycjach trzymanych dniami.
- Tryb cross bez limitu ryzyka – jedna zła pozycja zabiera cały rachunek.
- Dokładanie depozytu do tracącej pozycji, żeby „odsunąć likwidację”.
Perspektywa tradera
Funding i otwarte pozycje to także informacja o rynku. Wysoki dodatni funding przy rosnącym open interest oznacza tłok w longach – rynek jest podatny na kaskadę likwidacji w dół. Skrajnie ujemny funding przy spadkach bywa paliwem dla short squeeze. Przed otwarciem pozycji sprawdź godzinę naliczenia fundingu, stawkę i jej trend. Trzymaj stop loss w bezpiecznej odległości od ceny likwidacji i licz ryzyko w walucie rachunku, nie w dźwigni.
Najczęstsze pytania
Czy kontrakt perpetualny wygasa?
Nie. Pozycję możesz trzymać bez końca, dopóki masz wystarczający depozyt i płacisz lub otrzymujesz funding.
Kto płaci funding?
Przy dodatnim fundingu longi płacą shortom, przy ujemnym – odwrotnie. Płatność dotyczy tylko pozycji otwartych w chwili naliczenia.
Czy mogę stracić więcej niż depozyt?
Na większości giełd krypto straty ponad depozyt pokrywa Insurance Fund, a w skrajnych przypadkach mechanizm automatycznego zmniejszania pozycji zyskownych traderów. W trybie cross możesz jednak stracić cały kapitał na rachunku.
Dlaczego likwidacja nastąpiła, choć cena na wykresie nie dotknęła poziomu?
Likwidację liczy się według Mark Price, a wykres pokazuje zwykle ostatnią cenę transakcyjną. Do straty dochodzą też opłaty i funding, które przesuwają cenę likwidacji.
Co to jest kontrakt odwrotny?
Kontrakt rozliczany w kryptowalucie bazowej, np. w BTC. Zysk i depozyt są w BTC, więc spadek ceny obniża jednocześnie wartość depozytu w dolarach.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
