CLOB (ang. Central Limit Order Book, centralny arkusz zleceń) to system, w którym wszystkie zlecenia z limitem dla danego instrumentu trafiają do jednej wspólnej księgi, a silnik kojarzący zestawia je według priorytetu ceny, a potem czasu. Tak działa większość giełd papierów wartościowych, giełd futures i scentralizowanych giełd kryptowalut, a coraz częściej także zdecentralizowane giełdy kontraktów perpetualnych.
CLOB to konkretny model działania księgi zleceń: jedna księga dla wszystkich uczestników i jawne, deterministyczne zasady kojarzenia.
Jak działa kojarzenie zleceń
- Zlecenie z limitem, które nie może być od razu zrealizowane, trafia do księgi i dostarcza płynności (maker).
- Zlecenie rynkowe lub z limitem, które krzyżuje się z ceną po drugiej stronie, zdejmuje płynność z księgi (taker).
- Priorytet ceny – najpierw realizowane są najlepsze oferty: najniższe sprzedaży i najwyższe kupna.
- Priorytet czasu – przy tej samej cenie pierwszeństwo ma zlecenie złożone wcześniej (FIFO).
Niektóre rynki futures stosują zamiast czasu podział proporcjonalny (pro rata), ale na giełdach krypto standardem jest cena–czas.
Przykład: realizacja zlecenia rynkowego
Załóżmy, że po stronie sprzedaży w księdze BTC/USDT leżą trzy zlecenia:
| Sprzedający | Cena | Ilość | Czas złożenia |
|---|---|---|---|
| A | 60 010 | 0,5 BTC | 10:00:01 |
| B | 60 010 | 0,3 BTC | 10:00:05 |
| C | 60 020 | 1,0 BTC | 09:59:00 |
Składasz zlecenie rynkowe kupna 1,2 BTC. Silnik bierze najpierw najlepszą cenę 60 010: całe zlecenie A (0,5 BTC, bo złożone wcześniej niż B), potem całe B (0,3 BTC). Brakujące 0,4 BTC pobiera od C po 60 020, choć C złożył zlecenie najwcześniej – cena ma pierwszeństwo przed czasem. Płacisz 72 016 USDT, średnio około 60 013,33 USDT za BTC. W księdze zostaje 0,6 BTC od C.
CLOB a AMM
Alternatywą na DEX-ach jest AMM – pula płynności wyceniająca aktywa wzorem (np. x · y = k). Załóżmy pulę ze 100 BTC i 6 000 000 USDC (cena 60 000). Zakup 1,2 BTC kosztuje z samego wzoru około 72 874 USDC, czyli średnio około 60 729 za BTC, a z opłatą 0,3% – około 73 093 USDC. Wynik zależy od głębokości puli, ale mechanizm jest inny: w AMM cena przesuwa się z każdą jednostką według krzywej, w CLOB – skokowo po kolejnych zleceniach.
| Cecha | CLOB | AMM |
|---|---|---|
| Kto ustala cenę | zlecenia uczestników | wzór i stan puli |
| Dostawca płynności | market makerzy stawiający zlecenia | depozytariusze puli (LP) |
| Zlecenia z limitem | tak, natywnie | zwykle nie lub przez nakładki |
| Najlepszy dla | aktywnego tradingu, dźwigni, dużych rynków | długiego ogona tokenów, pasywnej płynności |
| Wymagania techniczne | szybkie i tanie przetwarzanie wielu zleceń | działa na wolniejszych blockchainach |
CLOB on-chain
Przez lata CLOB na blockchainie był niepraktyczny: każde złożenie i anulowanie zlecenia kosztowało opłatę i trwało za długo. Nowe perp DEX-y rozwiązały to własnymi łańcuchami lub warstwami zoptymalizowanymi pod handel – przykładami są Hyperliquid i dYdX w wersji v4. Market makerzy mogą tam szybko przestawiać zlecenia, a księga jest jawna i weryfikowalna. Kompromisem bywa mniejsza decentralizacja walidatorów lub sekwencera.
Najczęstsze błędy
- Zlecenie rynkowe na płytkiej księdze – poślizg może być wielokrotnie wyższy od prowizji.
- Anulowanie i ponowne składanie zlecenia z limitem, przez co tracisz miejsce w kolejce czasowej.
- Ocena płynności tylko po najlepszej ofercie, bez spojrzenia na głębokość kilku poziomów.
- Traktowanie widocznych zleceń jako pewnych – duże oferty potrafią zniknąć tuż przed realizacją (spoofing).
Perspektywa tradera
Zasady CLOB bezpośrednio wpływają na koszty: zlecenia z limitem zwykle płacą niższą prowizję makera, rynkowe – wyższą prowizję takera i poślizg. Przed wejściem większą pozycją sprawdź w księdze, ile płynności leży w zasięgu Twojego stopu – stop wykonany rynkowo w płytkiej księdze da gorszą cenę niż zakładasz. Pozycję dziel na części albo używaj zleceń z limitem, gdy handlujesz mniej płynnym instrumentem.
Najczęstsze pytania
Czym różni się CLOB od zwykłej księgi zleceń?
CLOB to konkretny model księgi: jedna, centralna księga dla wszystkich uczestników i kojarzenie według ceny i czasu.
Co ma pierwszeństwo – cena czy czas?
Cena. Czas rozstrzyga tylko między zleceniami z tą samą ceną.
Czy zdecentralizowane giełdy używają CLOB?
Coraz częściej, zwłaszcza giełdy kontraktów perpetualnych działające na własnych, szybkich łańcuchach. Na wolniejszych sieciach dominują AMM.
Co jest lepsze – CLOB czy AMM?
Do aktywnego tradingu i dźwigni zwykle CLOB, bo daje zlecenia z limitem i węższe spready. AMM lepiej obsługuje mniej płynne tokeny.
Kto jest makerem, a kto takerem?
Maker dodaje zlecenie, które czeka w księdze. Taker realizuje się natychmiast przeciw zleceniom z księgi.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
