Rozliczenie fizyczne i gotówkowe (ang. physical settlement i cash settlement) to dwa sposoby wykonania kontraktu terminowego lub opcji w dniu wygaśnięcia. Przy rozliczeniu fizycznym sprzedający dostarcza instrument bazowy – akcje, walutę, ropę – a kupujący płaci pełną cenę. Przy rozliczeniu gotówkowym (pieniężnym) nikt niczego nie dostarcza: strony wymieniają tylko różnicę między ceną kontraktu a ceną rozliczeniową.
Sposób rozliczenia jest zapisany w standardzie kontraktu. Hasło Settlement opisuje samo rozliczenie ogólnie – tu chodzi o to, co konkretnie dzieje się z pozycją, jeśli dotrzymasz jej do końca.
Porównanie
| Cecha | Rozliczenie fizyczne | Rozliczenie gotówkowe |
|---|---|---|
| Co się dzieje przy wygaśnięciu | dostawa aktywa za pełną cenę | przelew różnicy w cenie |
| Potrzebny kapitał | pełna wartość kontraktu lub posiadanie aktywa | tylko pokrycie wyniku |
| Cena odniesienia | rynek fizyczny, zbieżność z ceną spot przez dostawę | indeks lub kurs referencyjny |
| Typowe przykłady | ropa WTI w CME, złoto, opcje na akcje w USA | kontrakty na GPW, futures na indeksy, BTC futures w CME |
Gdzie spotkasz które rozliczenie
- GPW – kontrakty terminowe na indeksy, akcje i waluty są rozliczane pieniężnie. Nie dostaniesz akcji ani euro, tylko wynik w złotych.
- CME, indeksy – futures na S&P 500 czy Nasdaq-100 rozlicza się gotówkowo, bo dostarczenie koszyka setek spółek byłoby niepraktyczne.
- CME, bitcoin – BTC futures (5 BTC) i Micro Bitcoin (0,1 BTC) są rozliczane pieniężnie według kursu referencyjnego CME CF Bitcoin Reference Rate. Bitcoin nie zmienia właściciela.
- CME, ropa WTI – kontrakt jest rozliczany fizycznie: 1 000 baryłek do dostawy w Cushing w Oklahomie.
- Opcje na akcje w USA – wykonanie zwykle oznacza dostawę 100 akcji na kontrakt. Opcje na indeksy są rozliczane gotówkowo.
- Giełdy krypto – kontrakty z datą wygaśnięcia rozlicza się zwykle gotówkowo (w stablecoinach lub w krypto jako zabezpieczeniu). Kontrakt perpetualny w ogóle nie wygasa.
Przykład
Załóżmy, że kupujesz 1 kontrakt BTC futures w CME po 62 000 USD i trzymasz go do wygaśnięcia. Kurs referencyjny w dniu rozliczenia wynosi 64 500 USD. Twój wynik to (64 500 – 62 000) × 5 BTC = 12 500 USD, dopisane w gotówce. Nie masz na rachunku ani jednego bitcoina.
Drugi scenariusz: kupujesz opcję call na akcję z kursem wykonania 100 USD, a na wygaśnięciu akcja kosztuje 112 USD. Przy rozliczeniu fizycznym płacisz 10 000 USD i dostajesz 100 akcji wartych 11 200 USD. Przy rozliczeniu gotówkowym dostałbyś tylko 1 200 USD różnicy. Wynik brutto jest ten sam, ale w pierwszym wariancie potrzebujesz 10 000 USD gotówki i masz potem pozycję w akcjach z ryzykiem luki na otwarciu.
Trzeci scenariusz: kontrakt na ropę WTI przy cenie 70 USD to zobowiązanie do odbioru 1 000 baryłek za 70 000 USD. Trader bez magazynu musi zamknąć lub przenieść pozycję przed dostawą. W kwietniu 2020 roku, gdy magazyny w Cushing się zapełniały, wygasający kontrakt majowy spadł poniżej zera – do około –37,63 USD na zamknięciu.
Najczęstsze błędy
- Trzymanie kontraktu z dostawą fizyczną do ostatniego dnia bez sprawdzenia dat powiadomienia o dostawie.
- Zakładanie, że long w BTC futures w CME daje bitcoiny.
- Niedoszacowanie kapitału potrzebnego przy wykonaniu opcji z dostawą.
- Ignorowanie ceny referencyjnej – przy rozliczeniu gotówkowym liczy się kurs z określonej godziny, a nie ostatnia cena na wykresie.
Perspektywa tradera
Większość traderów w ogóle nie dotrzymuje kontraktów do końca – przenosi pozycję na kolejną serię (rollover). Mimo to sposób rozliczenia wpływa na zachowanie ceny przed wygaśnięciem: w kontraktach fizycznych pozycje spekulacyjne masowo uciekają przed dostawą, co może wywołać gwałtowne ruchy, a w gotówkowych rynek skupia się na kursie referencyjnym. Przed otwarciem pozycji sprawdź standard kontraktu i kalendarz wygaśnięć – to punkt na checkliście tradera.
Najczęstsze pytania
Czy kontrakty na GPW mogą skończyć się dostawą akcji?
Nie. Kontrakty terminowe notowane na GPW są rozliczane pieniężnie w złotych. W dniu rozliczenia otrzymujesz lub płacisz różnicę według kursu rozliczeniowego.
Czym rozliczenie gotówkowe różni się od codziennej wyceny?
Codzienna wycena mark to market rozlicza zyski i straty po każdej sesji. Rozliczenie gotówkowe dotyczy ostatniego dnia i zamyka kontrakt po cenie referencyjnej zamiast dostawy.
Które kontrakty w CME wymagają dostawy?
Część kontraktów towarowych, np. ropa WTI czy złoto, ma dostawę fizyczną. Kontrakty na indeksy akcji i na bitcoina są rozliczane pieniężnie. Szczegóły są w specyfikacji każdego kontraktu.
Co się stanie, jeśli zapomnę zamknąć kontrakt z dostawą?
Broker detaliczny zwykle zamyka takie pozycje przymusowo przed okresem dostawy, często po niekorzystnej cenie. Jeśli tego nie zrobi, możesz zostać zobowiązany do odbioru lub dostawy towaru.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
