Deficyt budżetowy to sytuacja, w której wydatki państwa w danym roku przewyższają jego dochody. Różnicę trzeba sfinansować – najczęściej przez emisję obligacji skarbowych, czyli zaciągnięcie długu. Odwrotna sytuacja, gdy dochody przewyższają wydatki, to nadwyżka budżetowa. Deficyt wyraża się zwykle jako procent PKB, bo dopiero w odniesieniu do wielkości gospodarki mówi coś o skali problemu.
Deficyt i dług to dwie różne rzeczy. Deficyt to „dziura” w jednym roku. Dług to suma wszystkich takich dziur z przeszłości, pomniejszona o spłaty.
Rodzaje deficytu
| Rodzaj | Co mierzy |
|---|---|
| Deficyt budżetu państwa | różnicę w samym budżecie centralnym, uchwalanym w ustawie budżetowej |
| Deficyt sektora finansów publicznych | szerszą miarę obejmującą m.in. samorządy, fundusze i ubezpieczenia społeczne – na nią patrzy UE |
| Deficyt pierwotny | deficyt bez kosztów obsługi długu (odsetek) |
| Deficyt strukturalny | deficyt oczyszczony z wpływu cyklu koniunkturalnego |
Przy ocenie finansów publicznych liczy się głównie deficyt sektora finansów publicznych. Deficyt samego budżetu państwa może wyglądać znacznie lepiej, bo część wydatków realizowana jest poza nim.
Limity i procedury w UE
Traktaty UE zakładają, że deficyt sektora finansów publicznych nie powinien przekraczać 3% PKB. Kraje, które przekraczają ten poziom, mogą zostać objęte procedurą nadmiernego deficytu – muszą wtedy przedstawić plan jego ograniczania. Polska została objęta taką procedurą w 2024 roku, po wyraźnym wzroście deficytu związanym m.in. z wydatkami na obronność, programami społecznymi i kosztami obsługi długu.
Dlaczego deficyty rosną
- Recesja – spadają dochody podatkowe, rosną wydatki socjalne.
- Świadoma stymulacja – np. w czasie pandemii.
- Nowe stałe wydatki – programy społeczne, obronność, emerytury w starzejącym się społeczeństwie.
- Rosnące koszty odsetek – przy wyższych stopach procentowych obsługa długu drożeje.
- Obniżki podatków nieskompensowane cięciami wydatków.
Wpływ deficytu na rynki
- Obligacje – większy deficyt oznacza większą podaż obligacji, co przy tej samej wielkości popytu podnosi rentowności.
- Waluta – trwale wysoki deficyt może osłabiać walutę, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu deficyt na rachunku obrotów bieżących (tzw. bliźniacze deficyty).
- Stopy procentowe – luźna polityka fiskalna utrudnia bankowi centralnemu walkę z inflacją.
- Rating – agencje ratingowe uważnie obserwują ścieżkę deficytu.
Przykład: ile kosztuje deficyt
Państwo ma deficyt 5% PKB i finansuje go obligacjami z rentownością 5%. Każdy rok takiego deficytu dokłada do długu 5% PKB, a odsetki od tej kwoty kosztują kolejne 0,25% PKB rocznie – co roku, dopóki dług nie zostanie spłacony lub zrolowany na innych warunkach. Po dziesięciu latach sam koszt odsetek od nowego długu może wynosić ponad 2% PKB, co zwiększa deficyt w kolejnych latach. Tak działa procent składany po stronie długu.
Najczęstsze błędy
- Mylenie deficytu budżetu państwa z deficytem całego sektora finansów publicznych.
- Utożsamianie deficytu z długiem.
- Ocenianie deficytu w złotych zamiast w relacji do PKB.
- Uznawanie każdego deficytu za zły – w recesji umiarkowany deficyt bywa pożądany.
Perspektywa tradera
Informacje o budżecie rzadko wywołują gwałtowne ruchy na rynkach rozwiniętych, ale potrafią to robić, gdy zaskakują skalą lub brakiem finansowania. Dla tradera na złotym czy polskich obligacjach ważne są zwłaszcza terminy prac nad budżetem i plany emisji obligacji Ministerstwa Finansów – od nich zależy podaż papierów na rynku.
Najczęstsze pytania
Czy deficyt budżetowy to coś złego?
Nie zawsze. W recesji deficyt może pomóc gospodarce. Problemem jest trwale wysoki deficyt w okresach dobrej koniunktury, bo prowadzi do szybkiego wzrostu długu.
Jak finansuje się deficyt?
Głównie emisją obligacji skarbowych – hurtowych i detalicznych – oraz kredytami, np. od instytucji międzynarodowych.
Czym jest deficyt pierwotny?
To deficyt bez kosztów odsetek od długu. Pokazuje, czy państwo „żyje ponad stan” w bieżącej działalności, niezależnie od kosztu starych zobowiązań.
Co to są bliźniacze deficyty?
Sytuacja, w której kraj ma jednocześnie deficyt budżetowy i deficyt na rachunku obrotów bieżących. To zwykle negatywny sygnał dla waluty.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
