FIO

FIO (fundusz inwestycyjny otwarty) to najbardziej regulowana i najpowszechniejsza forma funduszu w Polsce. Zbywa i odkupuje jednostki uczestnictwa na każde żądanie uczestnika, wycenia się codziennie i podlega najostrzejszym limitom inwestycyjnym ze wszystkich typów funduszy.

To jest podstawowy produkt detaliczny – większość funduszy, które zobaczysz w ofercie banku czy TFI, ma właśnie tę formę.

I ma jedną cechę, o której warto wiedzieć od razu, bo wraca w tym haśle kilka razy: jego konstrukcja jest zbudowana wokół obietnicy płynności. Wszystko inne – limity, wymogi wobec portfela, sposób wyceny – wynika z tego, że fundusz musi być w stanie oddać pieniądze każdemu, kto o nie poprosi.

Jednostka uczestnictwa – czym jest, a czym nie

Rzecz, którą warto zrozumieć dokładnie, bo różni FIO od wszystkich innych instrumentów.

Jednostka uczestnictwa nie jest papierem wartościowym. Nie da się jej sprzedać innej osobie, przenieść na cudzy rachunek ani wystawić na giełdzie. Jedynym podmiotem, który może ją od Ciebie odkupić, jest sam fundusz.

Jest natomiast dziedziczna i może być przedmiotem zastawu.

Konsekwencja praktyczna: wyjście z inwestycji odbywa się wyłącznie przez umorzenie u funduszu. Nie ma rynku wtórnego, nie ma kursu, nie ma książki zleceń. Jest tylko wycena, którą fundusz publikuje raz dziennie.

Limity inwestycyjne – dlaczego FIO nie może wszystkiego

Tu jest cała różnica między FIO a funduszem zamkniętym, a przy okazji odpowiedź na pytanie, dlaczego niektórych rzeczy w Europie po prostu nie da się opakować w fundusz otwarty.

Podstawowa zasada nazywana bywa regułą 5/10/40:

• co do zasady maksymalnie 5% aktywów w papiery jednego emitenta,
• limit można podnieść do 10%, ale suma wszystkich takich powiększonych pozycji nie może przekroczyć 40% aktywów,
• osobne, łagodniejsze limity obowiązują dla papierów skarbowych i gwarantowanych przez Skarb Państwa.

Do tego dochodzą ograniczenia dotyczące instrumentów pochodnych, zaciągania kredytów i ekspozycji na pojedynczą grupę kapitałową.

Po co te limity? Nie chodzi wyłącznie o dywersyfikację jako taką. Chodzi o płynność portfela. Fundusz, który musi codziennie umożliwiać wyjście, nie może trzymać pozycji tak dużych, że nie da się ich upłynnić bez zawalenia rynku. Limity są zabezpieczeniem obietnicy, o której pisałem na wstępie.

I to jest właśnie powód, dla którego produkt oparty na jednym aktywie – samym złocie, samym bitcoinie – nie może być funduszem otwartym w reżimie UCITS. Nie z powodu oceny ryzyka, tylko z powodu definicji.

Kiedy fundusz może wstrzymać wypłaty

Najważniejszy fragment tego hasła i rzecz, o której nie mówi się w materiałach sprzedażowych.

„Codzienna płynność” ma w ustawie zapisany wyjątek. Zgodnie z art. 89 ustawy o funduszach inwestycyjnych fundusz może zawiesić odkupywanie jednostek uczestnictwa na 2 tygodnie, jeżeli:

1. w okresie ostatnich dwóch tygodni suma wartości jednostek odkupionych oraz tych, których odkupienia zażądano, przekracza 10% wartości aktywów funduszu, albo
2. nie można dokonać wiarygodnej wyceny istotnej części aktywów funduszu z przyczyn niezależnych od niego.

A dalej robi się poważniej. W tych przypadkach, za zgodą i na warunkach określonych przez KNF:

• zawieszenie może zostać przedłużone na okres do 2 miesięcy,
• albo fundusz może odkupywać jednostki w ratach przez okres do 6 miesięcy, stosując proporcjonalną redukcję żądań.

Przeczytaj to jeszcze raz i przełóż na sytuację praktyczną. Jeśli na rynku wybuchnie panika i uczestnicy zaczną masowo wycofywać środki, możesz nie dostać swoich pieniędzy przez pół roku, a wypłata może zostać zredukowana proporcjonalnie do tego, ile fundusz jest w stanie wypłacić.

To nie jest luka ani nadużycie. To jest mechanizm zaprojektowany celowo – po to, żeby fundusz nie musiał wyprzedawać portfela po każdej cenie i żeby ci, którzy wyjdą pierwsi, nie zostawili reszty z aktywami najgorszej jakości.

Ale trzeba o nim wiedzieć. Bo „mogę wyjść w każdej chwili” jest prawdą w dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach przypadków – a przestaje nią być dokładnie wtedy, gdy najbardziej chciałbyś wyjść.

Dla porządku: standardowe terminy zbycia i odkupienia jednostek nie mogą przekraczać 5 dni roboczych, a okresów zawieszenia do tych terminów się nie wlicza.

Jak działa zakup i sprzedaż

Mechanizm, który zaskakuje przy pierwszej transakcji.

Składając zlecenie, nie znasz ceny. Fundusz wycenia jednostki raz dziennie, po zamknięciu sesji, a wycena publikowana jest zwykle następnego dnia roboczego. Twoje zlecenie realizuje się po wycenie z dnia rozliczenia – której w momencie decyzji jeszcze nie ma.

Nazywa się to wyceną w przód (forward pricing) i jest zabezpieczeniem przed handlem na znanej cenie kosztem pozostałych uczestników.

Konsekwencja jest jednoznaczna: funduszem otwartym nie da się handlować. Między Twoją decyzją a jej realizacją mijają dni. To narzędzie do budowania pozycji w horyzoncie lat, nie do reagowania na rynek.

Kategorie jednostek – ta sama strategia, różne ceny

Rzecz, o której wielu uczestników nie wie, a która wprost przekłada się na wynik.

Ten sam fundusz często oferuje kilka kategorii jednostek, oznaczanych literami – najczęściej A, B, C, I, E. Różnią się one wysokością opłat i kanałem dystrybucji:

• jedne mają opłatę manipulacyjną przy zakupie i niższą opłatę za zarządzanie,
• inne nie mają opłaty wstępnej, ale wyższą opłatę bieżącą albo opłatę przy umorzeniu przed upływem określonego czasu,
• kategorie instytucjonalne i te sprzedawane przez kanały internetowe bywają wyraźnie tańsze od tych z okienka.

Portfel jest identyczny. Twój wynik – nie.

Zanim kupisz jednostki dowolnego funduszu, sprawdź w tabeli opłat, czy istnieje tańsza kategoria i czy masz do niej dostęp. To dosłownie kilka minut, a różnica potrafi wynosić kilkadziesiąt punktów bazowych rocznie.

Fundusz parasolowy

Konstrukcja, w której jeden fundusz obejmuje wiele subfunduszy o różnych strategiach.

Korzyść jest podatkowa: przeniesienie środków między subfunduszami w ramach jednego parasola nie powoduje powstania obowiązku podatkowego. Podatek płacisz dopiero przy wyjściu z parasola.

Przy strategii zakładającej okresową zmianę alokacji – na przykład przesuwanie środków między częścią akcyjną a dłużną – to realna przewaga. Odroczony podatek pracuje dalej w portfelu.

Zastrzeżenie: korzyść ma sens tylko wtedy, gdy faktycznie zamierzasz zmieniać alokację i gdy opłaty w parasolu są konkurencyjne. Sama możliwość konwersji nie uzasadnia płacenia wyższej opłaty za zarządzanie.

Podatki – ważna zmiana od 2024 roku

Rzecz, która zmieniła sposób rozliczania i którą warto znać.

Do końca 2023 roku fundusz był płatnikiem podatku – pobierał 19% przy umorzeniu jednostek i odprowadzał do urzędu. Uczestnik nie musiał nic robić i nie mógł nic z tym zrobić.

Od 2024 roku fundusze przestały pełnić tę rolę. Dostajesz od funduszu informację PIT-8C i rozliczasz się samodzielnie w PIT-38.

Brzmi jak dodatkowa robota, ale to zmiana na Twoją korzyść, i to znaczna. Możesz teraz kompensować straty i zyski między różnymi instrumentami finansowymi – funduszami, akcjami, ETF-ami, obligacjami. Strata na akcjach obniża podatek od zysku na funduszu i odwrotnie.

Wcześniej te dwa światy były rozdzielone i można było płacić podatek od zysku z funduszu, mając jednocześnie niezrealizowane straty gdzie indziej.

FIO na tle innych typów funduszy

SFIO może ograniczyć krąg uczestników i częstotliwość umorzeń, a przy odpowiednim progu wpłaty stosować zasady inwestycyjne funduszu zamkniętego. FIZ ma najszersze możliwości i najmniejszą płynność.

Cztery mity

Mit 1: „Z FIO wyjdę w każdej chwili.” W normalnych warunkach tak. Ale ustawa pozwala zawiesić odkupywanie na dwa tygodnie, za zgodą KNF przedłużyć do dwóch miesięcy, a wypłaty rozłożyć na raty przez pół roku z proporcjonalną redukcją.

Mit 2: „Kupuję po znanej cenie.” Nie znasz ceny w momencie składania zlecenia. Poznasz ją po fakcie.

Mit 3: „Kategoria jednostek to szczegół techniczny.” To różnica w opłatach przy identycznym portfelu. Sprawdzenie tabeli opłat jest jedną z niewielu rzeczy, które gwarantowanie poprawiają Twój wynik.

Mit 4: „Limity inwestycyjne gwarantują bezpieczeństwo.” Ograniczają koncentrację i wymuszają płynność portfela. Nie chronią przed spadkiem całego rynku ani przed złymi decyzjami zarządzającego.

Jak sam na to patrzę

Nie korzystam z funduszy otwartych, bo działam w zupełnie innym horyzoncie i z innymi narzędziami. Ale uważam FIO za konstrukcję dobrze pomyślaną – i chcę powiedzieć wyraźnie, że mechanizm zawieszenia odkupywania, który opisałem wyżej, jest w niej zaletą, a nie wadą.

Powód jest prosty. Wyobraź sobie fundusz obligacji korporacyjnych, z którego w ciągu tygodnia chce wyjść jedna trzecia uczestników. Bez mechanizmu zawieszenia zarządzający musiałby wyprzedawać portfel po każdej cenie, żeby ich zaspokoić. Ci, którzy wyszli pierwsi, dostaliby pełną wartość. Ci, którzy zostali – papiery najgorszej jakości, bo najlepsze sprzedaje się najłatwiej.

Zawieszenie chroni tych, którzy zostali. To jest rozsądne rozwiązanie problemu, którego nie da się rozwiązać inaczej.

Ale ma to konsekwencję dla Twojego planowania: środków w funduszu nie należy traktować jako poduszki płynnościowej. Na nagłą potrzebę gotówki trzeba mieć konto oszczędnościowe albo obligacje detaliczne z możliwością wcześniejszego wykupu, a nie jednostki funduszu.

Fundusz otwarty to instrument do długoterminowego budowania kapitału. Traktowany tak, jest sensownym narzędziem. Traktowany jak rachunek bieżący, potrafi zaskoczyć w najgorszym możliwym momencie.

Co zapamiętać

FIO to najbardziej regulowany typ funduszu w Polsce – zbywa i odkupuje jednostki na żądanie, wycenia się codziennie i podlega najostrzejszym limitom inwestycyjnym.

Trzy rzeczy ponad resztą:

Codzienna płynność ma ustawowy wyjątek. Przy żądaniach przekraczających 10% aktywów w ciągu dwóch tygodni fundusz może zawiesić odkupywanie – a za zgodą KNF wypłacać w ratach nawet przez pół roku.

Sprawdź kategorię jednostek. Ten sam portfel bywa dostępny w kilku wariantach cenowych, różniących się opłatami o kilkadziesiąt punktów bazowych rocznie.

Od 2024 roku rozliczasz podatek samodzielnie w PIT-38 – i możesz kompensować straty i zyski między funduszami, akcjami, ETF-ami i obligacjami.