Aktywa niematerialne (ang. intangible assets) to składniki majątku bez postaci fizycznej, które spółka kontroluje i z których oczekuje korzyści ekonomicznych: licencje, patenty, oprogramowanie, znaki towarowe, relacje z klientami przejęte razem z inną firmą czy zakończone prace rozwojowe. W polskich sprawozdaniach ta pozycja nazywa się zwykle „wartości niematerialne”, a w ustawie o rachunkowości – „wartości niematerialne i prawne”. Obok nich w bilansie stoi wartość firmy (goodwill), która powstaje wyłącznie przy przejęciu.
W spółkach technologicznych, farmaceutycznych czy medialnych aktywa niematerialne potrafią stanowić większość majątku. Dlatego ich jakość decyduje o tym, ile naprawdę jest wart kapitał własny.
Co można ująć w bilansie według MSR 38
Spółki z GPW sporządzające skonsolidowane sprawozdania stosują MSSF. Wartości niematerialne reguluje MSR 38, a połączenia jednostek i wartość firmy – MSSF 3. Składnik trafia do bilansu, gdy da się go wyodrębnić (albo wynika z umowy lub prawa), spółka go kontroluje i prawdopodobne są z niego przyszłe korzyści.
| Pozycja | Ujęcie w bilansie |
|---|---|
| Kupione licencje, patenty, oprogramowanie | tak, według ceny nabycia |
| Marki i relacje z klientami z przejęcia | tak, według wartości godziwej w dniu przejęcia |
| Koszty badań | nie – zawsze od razu w koszty |
| Koszty prac rozwojowych | tak, jeśli spełnione są warunki MSR 38 (m.in. wykonalność techniczna, zamiar i zdolność ukończenia, źródła finansowania) |
| Marki i bazy klientów wytworzone samodzielnie | nie |
| Wartość firmy wytworzona samodzielnie | nie |
Stąd paradoks: marka budowana latami przez samą spółkę nie widnieje w bilansie, a ta sama marka kupiona razem z konkurentem – już tak.
Amortyzacja i odpisy
Aktywa niematerialne o określonym okresie użytkowania są amortyzowane, zwykle liniowo. Te o nieokreślonym okresie (np. niektóre marki) nie są amortyzowane, ale co roku przechodzą test na utratę wartości według MSR 36.
Wartość firmy = cena przejęcia + udziały niekontrolujące – wartość godziwa przejętych aktywów netto
Według MSSF wartość firmy nie jest amortyzowana. Przypisuje się ją do ośrodków wypracowujących środki pieniężne i co najmniej raz w roku testuje. Jeśli przejęty biznes zarabia mniej, niż zakładano, spółka robi odpis. Odpisu wartości firmy nie wolno później odwrócić, nawet gdy biznes się poprawi. Inaczej jest w ustawie o rachunkowości: tam wartość firmy się amortyzuje przez okres ekonomicznej użyteczności, a gdy nie da się go wiarygodnie oszacować – maksymalnie przez 5 lat.
Przykład: przejęcie i odpis
Załóżmy, że Spółka X kupuje Spółkę Y za 500 mln zł. Wartość godziwa majątku Y to 230 mln zł, a do tego X rozpoznaje marki i relacje z klientami za 90 mln zł. Aktywa netto wynoszą 320 mln zł, więc wartość firmy to 180 mln zł.
| Pozycja | Przed odpisem | Po odpisie 60 mln zł |
|---|---|---|
| Zysk netto X | 100 mln zł | 40 mln zł |
| Kapitał własny X | 800 mln zł | 740 mln zł |
| Gotówka X | bez zmian | bez zmian |
Odpis to koszt niepieniężny – gotówka została wydana wcześniej, przy zakupie. Odpis jedynie przyznaje, że zapłacono za dużo.
Drugi scenariusz: dwie spółki wydają po 50 mln zł rocznie na rozwój oprogramowania i mają 120 mln zł zysku operacyjnego przed tymi kosztami. Spółka A wszystko księguje w koszty – EBIT 70 mln zł. Spółka B aktywuje 30 mln zł i amortyzuje je przez 5 lat, więc w pierwszym roku ma EBIT 94 mln zł. Jeśli B aktywuje tyle samo co roku, amortyzacja narasta i po pięciu latach EBIT obu spółek się zrównuje. Przewaga B była więc księgowa, a nie gotówkowa.
Najczęstsze błędy
- Traktowanie kapitału własnego jako „twardej” wartości, gdy w dużej części składa się z wartości firmy.
- Porównywanie EBIT spółek, z których jedna aktywuje prace rozwojowe, a druga nie.
- Uznawanie odpisu za „jednorazowy i bez znaczenia” – to informacja o nietrafionej alokacji kapitału.
- Pomijanie amortyzacji aktywów z przejęć, którą spółki często wyłączają z miar skorygowanych.
Perspektywa tradera
Ogłoszenie dużego odpisu wartości firmy rzadko samo zmienia wycenę, bo rynek zwykle wcześniej widział słabsze wyniki przejętego biznesu. Ruch bywa jednak mocny, gdy odpis łamie kowenanty kredytowe lub ogranicza wypłatę dywidendy. Przed wynikami rocznymi – kiedy spółki robią testy na utratę wartości – warto sprawdzić, jaki udział w kapitale własnym ma wartość firmy. W przykładzie Spółki X wartość firmy to 22,5% kapitału, a po odjęciu wszystkich aktywów niematerialnych (180 i 150 mln zł) kapitał „materialny” spada do 470 mln zł. To liczba, którą warto porównać z kapitalizacją przy ocenie ryzyka pozycji.
Najczęstsze pytania
Czy wartość firmy to aktywo niematerialne?
W polskiej ustawie o rachunkowości wartość firmy wykazuje się w grupie wartości niematerialnych i prawnych. W MSSF jest osobną pozycją bilansu, ujmowaną według MSSF 3 i testowaną według MSR 36, ale w analizie zwykle traktuje się ją łącznie z aktywami niematerialnymi.
Dlaczego wartość firmy nie jest amortyzowana?
Tak stanowi MSSF 3. Zamiast rozłożenia na lata stosuje się coroczny test na utratę wartości. W ustawie o rachunkowości wartość firmy się amortyzuje, więc spółki raportujące według różnych zasad mają nieporównywalne wyniki.
Czy odpis wartości firmy zmniejsza gotówkę?
Nie. Obniża zysk netto i kapitał własny, ale gotówka odpłynęła wcześniej, przy zakupie spółki.
Co to jest ujemna wartość firmy?
Sytuacja, gdy cena przejęcia jest niższa od wartości godziwej przejętych aktywów netto. Według MSSF po ponownej weryfikacji wycen nadwyżkę ujmuje się od razu jako zysk z okazyjnego nabycia.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
