Stopa wolna od ryzyka (ang. risk-free rate) to teoretyczna stopa zwrotu z inwestycji, która nie niesie ryzyka straty. W praktyce przyjmuje się za nią rentowność krótkoterminowych obligacji skarbowych państwa o najwyższej wiarygodności – najczęściej 3-miesięcznych bonów skarbowych USA lub, dla inwestora w złotych, krótkoterminowych polskich papierów skarbowych albo stopy rynku pieniężnego.
To punkt odniesienia dla wszystkich innych inwestycji. Jeśli możesz bez ryzyka zarobić 4% rocznie, każda ryzykowna inwestycja musi oferować perspektywę wyraźnie wyższego zwrotu, żeby miała sens.
Do czego służy stopa wolna od ryzyka
- Wycena aktywów – w modelu CAPM i modelach zdyskontowanych przepływów pieniężnych stanowi podstawę stopy dyskontowej.
- Ocena wyników – wskaźniki takie jak wskaźnik Sharpe’a porównują zwrot ponad stopę wolną od ryzyka z podejmowanym ryzykiem.
- Koszt alternatywny – pokazuje, ile tracisz, trzymając gotówkę na nieoprocentowanym koncie albo inwestując w coś ryzykownego.
- Wycena opcji i kontraktów – jest jednym z parametrów modeli wyceny instrumentów pochodnych.
Przykład: czy strategia bije stopę wolną od ryzyka
Twoja strategia zarobiła w roku 9%, a stopa wolna od ryzyka wynosiła 4%. Nadwyżka to 5 punktów procentowych. Jeśli zmienność strategii wynosiła 20%, wskaźnik Sharpe’a to 5 / 20 = 0,25 – słabo, bo za każdą jednostkę ryzyka dostajesz niewiele. Ta sama nadwyżka przy zmienności 5% dałaby wskaźnik 1,0, co jest już dobrym wynikiem. Bez odniesienia do stopy wolnej od ryzyka te 9% nic nie mówi.
Czy „wolna od ryzyka” jest naprawdę bez ryzyka?
- Ryzyko inflacji – bony skarbowe mogą dawać nominalnie pewny zwrot, ale realnie tracić przy wysokiej inflacji.
- Ryzyko walutowe – amerykańskie bony są wolne od ryzyka dla inwestora rozliczającego się w dolarach, ale nie dla inwestora w złotych.
- Ryzyko kredytowe państwa – nawet USA były obniżane przez agencje ratingowe: przez S&P w 2011 roku, przez Fitch w 2023 roku i przez Moody’s w 2025 roku.
- Ryzyko reinwestycji – po wykupie krótkich papierów nowe mogą dawać niższą rentowność.
Stopa wolna od ryzyka a wyceny
Gdy stopa wolna od ryzyka jest bliska zeru, inwestorzy są skłonni płacić więcej za ryzykowne aktywa, bo alternatywa nic nie daje. Gdy rośnie – jak w latach 2022–2023 – ryzykowne aktywa muszą konkurować z bezpiecznym zwrotem, co obniża ich wyceny. Dlatego okres zerowych stóp był złotym czasem dla spółek wzrostowych i kryptowalut, a powrót stóp do kilku procent go zakończył.
Stopa wolna od ryzyka dla polskiego inwestora
Dla inwestora rozliczającego się w złotych rozsądnym przybliżeniem stopy wolnej od ryzyka jest rentowność krótkoterminowych polskich obligacji skarbowych albo oprocentowanie rocznych obligacji detalicznych. Porównując strategię czy fundusz z tą stopą, pamiętaj o podatku Belki – realnie liczy się stopa po podatku.
Najczęstsze błędy
- Porównywanie wyników ryzykownych inwestycji z zerem zamiast ze stopą wolną od ryzyka.
- Używanie amerykańskiej stopy wolnej od ryzyka dla inwestycji rozliczanych w złotych.
- Traktowanie „wolnej od ryzyka” jako wolnej od ryzyka inflacji.
- Ignorowanie kosztu alternatywnego trzymania dużej gotówki na nieoprocentowanym koncie.
Perspektywa tradera
Dla tradera stopa wolna od ryzyka to minimalna poprzeczka. Jeśli po roku intensywnego handlu, stresu i ryzyka wynik netto po podatku jest niższy niż zwrot z obligacji skarbowych, strategia – przynajmniej w tym roku – nie była warta wysiłku. To bolesne, ale uczciwe porównanie, które warto robić co roku.
Najczęstsze pytania
Jaka jest stopa wolna od ryzyka w Polsce?
Najczęściej przyjmuje się rentowność krótkoterminowych obligacji skarbowych lub stopę rynku pieniężnego. Jej poziom zależy głównie od stóp procentowych NBP.
Dlaczego używa się bonów skarbowych USA?
Bo są uznawane za najbezpieczniejsze i najbardziej płynne papiery dłużne na świecie, a krótki termin minimalizuje ryzyko zmiany ceny.
Czy stopa wolna od ryzyka może być ujemna?
Tak. W strefie euro, Szwajcarii i Japonii przez kilka lat rentowności krótkich obligacji były ujemne, co oznaczało, że inwestor płacił za przechowanie pieniędzy u państwa.
Jak stopa wolna od ryzyka wpływa na wskaźnik Sharpe’a?
Wskaźnik Sharpe’a liczy się z nadwyżki zwrotu ponad stopę wolną od ryzyka. Im wyższa ta stopa, tym trudniej o wysoki wskaźnik przy tym samym wyniku strategii.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
