FTX to giełda kryptowalut założona w 2019 roku przez Sama Bankmana-Frieda i Gary’ego Wanga. W szczycie była wyceniana na około 32 mld USD i należała do trzech największych giełd świata. W listopadzie 2022 roku upadła w niecałe dwa tygodnie, a jej przypadek stał się najważniejszym studium ryzyka kontrahenta w historii rynku kryptowalut.
Paradoks, który warto zrozumieć od razu: wierzyciele FTX odzyskali ponad 100% nominalnej wartości roszczeń, a mimo to większość z nich realnie straciła dużą część majątku.
Jak działało oszustwo
Bankman-Fried kontrolował dwa podmioty: giełdę FTX i fundusz handlowy Alameda Research. Klienci wpłacali środki na giełdę w przekonaniu, że są przechowywane w ich imieniu. Prokuratura wykazała, że miliardy dolarów środków klientów trafiły do Alamedy – bez ujawnienia i bez zgody. Fundusz miał w systemie giełdy specjalny status, który pozwalał mu utrzymywać ujemne saldo bez ograniczeń obowiązujących innych użytkowników. Pieniądze finansowały ryzykowne inwestycje, darowizny polityczne i wydatki osobiste.
Czego zabrakło:
- niezależnego depozytariusza przechowującego aktywa klientów,
- prawnej segregacji środków klientów od majątku spółki,
- rady nadzorczej z realnymi uprawnieniami i rzetelnej księgowości,
- zewnętrznej weryfikacji, czy aktywa pokrywają zobowiązania wobec klientów.
To nie był atak hakerski ani skomplikowana sztuczka technologiczna, tylko klasyczna defraudacja.
Przebieg upadku
Na początku listopada 2022 roku wyciekł bilans Alamedy – duża część jej aktywów opierała się na tokenie FTT, wyemitowanym przez samą giełdę. Binance ogłosił wyprzedaż swoich zapasów FTT, klienci ruszyli po wypłaty i okazało się, że środków nie ma. Giełda wstrzymała wypłaty, a 11 listopada 2022 roku złożyła wniosek o upadłość w USA. Skutki objęły cały rynek: spadki cen, utratę zaufania do platform scentralizowanych i upadki kolejnych firm powiązanych z FTX.
Stan prawny
W listopadzie 2023 roku ława przysięgłych uznała Bankmana-Frieda za winnego siedmiu zarzutów oszustwa i spisku. W 2024 roku został skazany na 25 lat pozbawienia wolności i przepadek mienia o wartości około 11 mld USD. W czerwcu 2026 roku sąd apelacyjny utrzymał wyrok w mocy, powołując się m.in. na orzeczenie Sądu Najwyższego USA, że oszustwo telekomunikacyjne (wire fraud) nie wymaga wykazania ostatecznej straty netto. We wrześniu 2026 roku obrona złożyła wniosek do Sądu Najwyższego USA. Argumentuje, że sąd nie dopuścił dowodów na to, iż majątek FTX i Alamedy wystarczał do spłaty klientów, oraz że przepadek 11 mld USD jest nadmierną karą.
Sedno sporu jest proste: późniejsza spłata klientów przez syndyka nie zmienia oceny czynu z 2022 roku – przestępstwem było samo bezprawne rozporządzenie cudzymi środkami.
Wypłaty dla wierzycieli
| Runda | Termin | Kwota |
|---|---|---|
| 1 | luty 2025 | wierzyciele z roszczeniami do 50 000 USD |
| 2 | maj 2025 | ponad 5 mld USD |
| 3 | wrzesień 2025 | około 1,6 mld USD |
| 4 | 31 marca 2026 | około 2,2 mld USD |
| 5 | 31 lipca 2026 | około 900 mln USD |
Łącznie do wierzycieli wróciło około 10 mld USD. Po piątej rundzie skumulowany odzysk wynosi 105% dla głównych klas klientów (FTX.com i FTX US), 103% dla ogólnych wierzycieli niezabezpieczonych i 120% dla drobnych roszczeń. Kolejne terminy wypłat masa upadłości ogłasza na bieżąco.
Przykład: 105% zwrotu, a realna strata
Kluczowa zasada: roszczenia wyceniono w dolarach według kursów z dnia złożenia wniosku o upadłość, czyli z listopada 2022 roku – z dołka bessy. Załóżmy, że klient miał na giełdzie 1 BTC, a roszczenie wyceniono na 17 000 USD. Przy odzysku 105% dostaje 17 850 USD. Jeśli w momencie wypłaty bitcoin kosztuje umownie 100 000 USD, klient odzyskał równowartość 0,1785 BTC, czyli niecałe 18% tego, co miał. Nominalnie zyskał, realnie stracił ponad 80% pozycji.
Wniosek ogólny: upadłość rozlicza się w walucie i według wyceny z dnia złożenia wniosku. Trzymając u pośrednika aktywo, które może zdrożeć, ryzykujesz nie tylko jego utratę, ale też cały wzrost w czasie postępowania – a to trwa latami.
Co zmieniło się od 2022 roku
W Unii Europejskiej rozporządzenie MiCA wymaga od licencjonowanych dostawców usług segregacji kryptoaktywów klientów od majątku własnego, a od 1 lipca 2026 roku, po zakończeniu okresów przejściowych, przechowywanie kryptoaktywów dla klientów bez zezwolenia jest nielegalne. Giełdy powszechnie publikują dowody rezerw (proof of reserves), ale te pokazują aktywa, a nie zobowiązania. Nadal jednak giełda kryptowalut zwykle łączy w jednym podmiocie prowadzenie rynku, przechowywanie aktywów i rozliczenia – role, które na rynku regulowanym celowo rozdzielono.
Najczęstsze błędy
- Uznawanie wielkości i renomy giełdy za zabezpieczenie – FTX była w pierwszej trójce i miała czołowych inwestorów venture capital.
- Traktowanie reklam, sponsoringu i znanych twarzy jako dowodu bezpieczeństwa.
- Założenie, że fundusze, które zainwestowały w firmę, zweryfikowały ją za Ciebie.
- Utożsamianie 100% odzysku z brakiem straty.
- Trzymanie na giełdzie oszczędności zamiast samego kapitału potrzebnego do handlu.
Perspektywa tradera
Dla aktywnego tradera ryzyko kontrahenta jest tak samo realne jak ryzyko rynkowe. Po FTX pytanie nie brzmi „czy ta giełda jest wiarygodna”, tylko „czy ktoś poza giełdą może potwierdzić, że moje środki tam są”. Wiarygodność to wrażenie, niezależna weryfikacja to mechanizm. W praktyce: trzymaj na giełdzie kapitał obrotowy, a nie oszczędności, rozkładaj depozyty na kilka platform, regularnie wypłacaj nadwyżki i ustal górny limit ekspozycji na jednego pośrednika. To ta sama logika co przy wielkości pozycji, tylko zastosowana do pośrednika zamiast do rynku. Przegląd zasad bezpieczeństwa przed handlem ułatwia checklista tradera.
Najczęstsze pytania
Czy FTX została zhakowana?
Nie. W dniu upadku doszło co prawda do nieautoryzowanych wypłat z portfeli giełdy, ale sedno sprawy to przeniesienie środków klientów do Alamedy przez osoby zarządzające giełdą.
Ile odzyskali klienci FTX?
Po pięciu rundach wypłat główne klasy klientów dostały łącznie 105% wartości roszczeń, a drobni wierzyciele 120%. Kwoty liczono jednak według kursów z listopada 2022 roku.
Dlaczego zwrot powyżej 100% oznacza stratę?
Bo roszczenia zamieniono na dolary po cenach z dołka bessy. Kto miał bitcoina, dostał dolary warte ułamek dzisiejszej wartości tego bitcoina.
Jaki wyrok dostał Sam Bankman-Fried?
25 lat pozbawienia wolności i przepadek około 11 mld USD. Sąd apelacyjny utrzymał wyrok w czerwcu 2026 roku, a obrona zwróciła się do Sądu Najwyższego USA.
Czy MiCA chroni przed powtórką FTX?
Ogranicza ryzyko w UE przez obowiązek segregacji aktywów i licencji, ale nie obejmuje giełd działających poza unijnym nadzorem. Limit ekspozycji na jednego pośrednika nadal jest Twoją odpowiedzialnością.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
