Awersja do strat (ang. loss aversion) to skłonność do odczuwania straty znacznie silniej niż zysku tej samej wielkości. Utrata 1 000 zł boli bardziej, niż cieszy zarobienie 1 000 zł. W efekcie ludzie podejmują decyzje nie po to, żeby zmaksymalizować wynik, ale po to, żeby uniknąć bólu straty – nawet kosztem gorszego rezultatu w długim terminie.
Teoria perspektywy
Pojęcie spopularyzowali Daniel Kahneman i Amos Tversky w teorii perspektywy (ang. prospect theory), opisanej w 1979 roku w artykule w czasopiśmie „Econometrica”. Za badania nad podejmowaniem decyzji w warunkach niepewności Kahneman otrzymał w 2002 roku Nagrodę Nobla z ekonomii. Teoria perspektywy opisuje, jak ludzie faktycznie wybierają między ryzykownymi opcjami, zamiast zakładać, że zawsze liczą wartość oczekiwaną.
Trzy kluczowe elementy teorii:
- Punkt odniesienia – oceniamy wynik jako zysk lub stratę względem jakiegoś punktu, najczęściej ceny zakupu albo stanu konta z początku miesiąca, a nie względem całego majątku.
- Malejąca wrażliwość – różnica między stratą 100 zł a 200 zł wydaje się większa niż między 10 100 zł a 10 200 zł.
- Asymetria – krzywa wartości jest dla strat stroma, a dla zysków łagodniejsza. Strata „waży” więcej niż zysk.
Asymetria bólu straty
W popularnym ujęciu wyników badań przyjmuje się, że strata boli mniej więcej dwa razy mocniej niż cieszy równy zysk. Dokładny współczynnik różni się między osobami i sytuacjami, więc traktuj go jako rząd wielkości, a nie stałą. Z asymetrii wynika zachowanie, które widać na każdym rynku:
| Sytuacja | Typowa reakcja | Skutek |
|---|---|---|
| Pozycja na zysku | niechęć do ryzyka, szybka realizacja | małe zyski |
| Pozycja na stracie | skłonność do ryzyka, czekanie na odbicie | duże straty |
| Po serii strat | chęć szybkiego odrobienia | zwiększanie pozycji, revenge trading |
| Przed wejściem | strach przed pomyłką | pomijanie sygnałów zgodnych z planem |
Drugi i trzeci wiersz są kluczowe. Gdy jesteś na minusie, zamknięcie pozycji oznacza „przyznanie się” do straty, więc wolisz zaryzykować jeszcze więcej, byle mieć szansę wyjść na zero. Teoria perspektywy opisuje to jako skłonność do ryzyka w obszarze strat.
Przykład 1: zakład z monetą
Załóżmy, że ktoś proponuje Ci rzut monetą: orzeł – wygrywasz 150 zł, reszka – tracisz 100 zł. Wartość oczekiwana wynosi 0,5 × 150 – 0,5 × 100 = +25 zł na rzut. Mimo to wiele osób odmawia, bo perspektywa straty 100 zł jest bardziej odczuwalna niż szansa na 150 zł. Gdy pytanie brzmi „ile musiałbyś wygrać, żeby przyjąć zakład”, odpowiedzi często oscylują wokół dwukrotności stawki. To awersja do strat w czystej postaci – odrzucasz zakład z dodatnią wartością oczekiwaną.
Przykład 2: jak awersja do strat psuje expectancy
Załóżmy, że Twój system daje 50% transakcji wygrywających, średni zysk planowany na 600 zł, a stop loss ogranicza stratę do 500 zł. Expectancy wynosi 0,5 × 600 – 0,5 × 500 = +50 zł na transakcję.
Pod wpływem awersji do strat zaczynasz zamykać zyski szybciej, średnio przy 300 zł, a stop loss przesuwasz „jeszcze trochę dalej”, przez co średnia strata rośnie do 900 zł. Skuteczność się nie zmienia, ale expectancy spada do 0,5 × 300 – 0,5 × 900 = –300 zł na transakcję. Przy 100 transakcjach różnica między planem a realizacją wynosi 35 000 zł – z +5 000 zł robi się –30 000 zł. System był dobry, zawiodło wykonanie.
| Wariant | Średni zysk | Średnia strata | Expectancy | Wynik po 100 transakcjach |
|---|---|---|---|---|
| Zgodnie z planem | 600 zł | 500 zł | +50 zł | +5 000 zł |
| Pod wpływem awersji do strat | 300 zł | 900 zł | –300 zł | –30 000 zł |
Awersja do strat a inwestowanie długoterminowe
U inwestorów długoterminowych awersja do strat działa inaczej. Częste sprawdzanie portfela zwiększa liczbę momentów, w których widzisz stratę, choć w długim horyzoncie wynik może być dodatni. Richard Thaler i Shlomo Benartzi nazwali to krótkowzroczną awersją do strat (ang. myopic loss aversion). Skutek to zbyt mały udział akcji w portfelu albo sprzedaż w panice podczas spadków – czyli dokładnie wtedy, gdy ceny są najniższe.
Najczęstsze błędy
- Przesuwanie stop lossa dalej, gdy cena się do niego zbliża.
- Uśrednianie stratnej pozycji bez planu, tylko po to, by obniżyć cenę „wyjścia na zero”.
- Zamykanie zyskownej pozycji przy pierwszej korekcie, zanim dojdzie do celu.
- Ocenianie wyniku pojedynczej transakcji zamiast serii transakcji.
- Rezygnacja z sygnałów zgodnych z systemem po kilku stratach z rzędu.
Perspektywa tradera
Awersji do strat nie wyłączysz siłą woli, ale możesz ograniczyć jej wpływ procedurą. Najważniejsze decyzje – wielkość pozycji, stop loss i cel – podejmuj przed wejściem, gdy nie masz jeszcze punktu odniesienia na plusie ani na minusie. Ryzyko liczone jako stały procent kapitału sprawia, że pojedyncza strata jest z góry akceptowalna. Wielkość pozycji do zadanego ryzyka policzysz w kalkulatorze wielkości pozycji.
Pomaga też myślenie w jednostkach R, czyli wielokrotnościach zaplanowanego ryzyka. Strata –1R to koszt prowadzenia działalności, a nie porażka. Dziennik transakcji pokazuje, czy średnia strata nie rośnie ponad 1R, a średni zysk nie kurczy się względem planu – to najprostszy pomiar tego, ile kosztuje Cię awersja do strat.
Najczęstsze pytania
Kto opisał awersję do strat?
Daniel Kahneman i Amos Tversky w ramach teorii perspektywy, opublikowanej w 1979 roku w czasopiśmie „Econometrica”.
Czy strata naprawdę boli dwa razy mocniej niż zysk?
To popularne uproszczenie wyników badań. Siła awersji do strat różni się między osobami, kwotami i sytuacjami, więc lepiej traktować ją jako zjawisko do kontrolowania niż jako stałą liczbę.
Czym awersja do strat różni się od awersji do ryzyka?
Awersja do ryzyka to preferowanie pewnego wyniku nad niepewnym o tej samej wartości oczekiwanej. Awersja do strat dotyczy asymetrii między zyskiem a stratą – i paradoksalnie w obszarze strat może prowadzić do podejmowania większego ryzyka.
Jak awersja do strat wiąże się z efektem dyspozycji?
Efekt dyspozycji, czyli szybkie sprzedawanie zysków i trzymanie strat, jest jednym z najczęstszych praktycznych skutków awersji do strat i punktu odniesienia w postaci ceny zakupu.
Czy da się pozbyć awersji do strat?
Raczej nie całkowicie, ale można ograniczyć jej wpływ: stałe ryzyko na transakcję, zlecenia stop ustawiane przed wejściem, dziennik i ocena wyników po serii transakcji, a nie po jednej.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej.
