Niepowierniczy

Niepowierniczy (ang. non-custodial, potocznie self-custody) to określenie modelu przechowywania aktywów, w którym kontrolę sprawuje bezpośrednio ich właściciel, a nie pośrednik. W świecie kryptowalut oznacza to konkretnie: klucze prywatne są u Ciebie.

Przeciwieństwem jest model powierniczy (custodial), w którym aktywa trzyma za Ciebie firma – giełda, broker, bank.

Test jest jeden i bardzo prosty: kto może wykonać transakcję bez Twojej zgody?

Jeśli nikt – model jest niepowierniczy. Jeśli ktokolwiek, choćby teoretycznie i tylko w ostateczności – jest powierniczy. Wszystko pozostałe to szczegóły.

To rozróżnienie brzmi technicznie, a w rzeczywistości jest decyzją o tym, jaki rodzaj ryzyka wolisz ponosić. I to jest sedno tego hasła, bo ryzyko nie znika przy żadnym z tych wyborów. Ono się przenosi.

To nie jest podział zero-jedynkowy

Rzecz, którą upraszcza większość materiałów na ten temat. W praktyce mamy spektrum:

Warto zauważyć, że portfel gorący i sprzętowy są oba niepowiernicze, a różnią się drastycznie profilem ryzyka. „Niepowierniczy” nie jest więc synonimem „bezpieczny” – mówi wyłącznie o tym, kto trzyma klucz, a nie o tym, jak dobrze go pilnuje.

Osobno warto odnotować multisig, czyli wymóg kilku podpisów do wykonania transakcji. To rozwiązanie rozpraszające ryzyko: chroni zarówno przed kradzieżą pojedynczego klucza, jak i przed utratą dostępu przez jedną osobę. Dla większych kwot i dla wspólnych środków jest to konstrukcja znacznie rozsądniejsza niż jeden portfel.

Co zyskujesz

Brak ryzyka kontrahenta. Nikt nie może upaść, zabierając Twoje aktywa ze sobą. Historia rynku kryptowalut zna wystarczająco wiele przypadków, gdy giełda okazywała się niewypłacalna, a klienci dowiadywali się o tym przy zablokowanych wypłatach.

Brak możliwości zamrożenia. Środków nie da się zablokować decyzją administracyjną ani wewnętrzną polityką platformy.

Brak limitów i procedur. Nie ma dziennych limitów wypłat, wstrzymywania transakcji do weryfikacji ani konieczności tłumaczenia się z operacji.

Pełna dostępność. Aktywa są osiągalne niezależnie od tego, czy platforma działa, czy prowadzi prace serwisowe.

Co bierzesz na siebie

I tutaj trzeba być równie konkretnym, bo ta część bywa pomijana w materiałach zachwalających samodzielne przechowywanie.

Całkowitą odpowiedzialność za klucz. Utrata frazy odzyskiwania to utrata środków. Bezpowrotna. Nie ma procedury odwoławczej, nie ma wsparcia technicznego, nie ma sądu, który to cofnie.

Brak odwracalności błędu. Przelew na zły adres jest ostateczny. Podpisanie złośliwej transakcji jest ostateczne. W systemie bankowym istnieją mechanizmy reklamacyjne i chargeback – tutaj nie istnieje nic.

Ryzyko operacyjne po Twojej stronie. Złośliwe oprogramowanie, kradzież urządzenia, pożar, powódź, własna nieuwaga. Wszystko to jest teraz Twoim problemem.

Problem dziedziczenia. O tym osobno, bo jest najbardziej lekceważony.

Brak ochrony regulacyjnej. Wychodząc poza usługi licencjonowane, wychodzisz spoza ich parasola. To jest wybór świadomy albo nieświadomy – ale zawsze jest to wybór.

Regulacje: co mówi MiCA

Warto znać stan prawny, bo bywa opisywany błędnie.

Unijne rozporządzenie MiCA reguluje dostawców usług w zakresie kryptoaktywów, a jedną z wymienionych w nim usług jest zapewnianie przechowywania kryptoaktywów i administrowania nimi w imieniu klientów. Podmiot świadczący taką usługę musi uzyskać zezwolenie i podlega nadzorowi.

Portfele niepowiernicze, w których użytkownik jest jedynym posiadaczem kluczy prywatnych, pozostają poza tym reżimem. Dostawca oprogramowania nie przechowuje niczego w imieniu klienta, więc nie świadczy usługi objętej rozporządzeniem. Kwestia ta była publicznie wyjaśniana, gdy jeden z operatorów sklepów z aplikacjami wprowadzał wymóg licencji – ostatecznie potwierdzono, że portfeli niepowierniczych to nie dotyczy.

Konsekwencja praktyczna jest dwustronna i trzeba ją widzieć w całości: korzystając z rozwiązania niepowierniczego, pozostajesz poza zakresem usług regulowanych – ale tym samym tracisz ochronę wynikającą z relacji z licencjonowanym dostawcą. Organy nadzoru nie ingerują w nieodwracalne transakcje wykonane bezpośrednio w sieci.

Porównanie, które warto zrobić uczciwie

I tu dochodzimy do najważniejszej części, bo w dyskusjach o samodzielnym przechowywaniu prawie zawsze zestawia się dwie rzeczy, a powinno się trzy.

Model 1: giełda kryptowalut (powierniczy, słabo chroniony). Twoje aktywa są zapisem w systemie firmy, która jednocześnie prowadzi rynek, przechowuje środki i rozlicza transakcje. Wszystkie role w jednym miejscu. Jej upadek zabiera wszystko naraz.

Model 2: portfel niepowierniczy. Ryzyko kontrahenta zerowe, ryzyko operacyjne w całości Twoje.

Model 3: rachunek maklerski na rynku regulowanym (powierniczy, mocno chroniony). I to jest ten model, o którym się zapomina.

Kupując akcje przez polskie biuro maklerskie, formalnie korzystasz z modelu powierniczego – nie trzymasz papierów w szufladzie. Ale ten model obudowany jest warstwami, których w krypto nie ma:

• segregacja aktywów – papiery nie należą do brokera i nie wchodzą do jego masy upadłości,
• centralna ewidencja w depozycie papierów wartościowych,
• izba rozliczeniowa przejmująca ryzyko kontrahenta transakcji,
• system rekompensat na wypadek upadłości pośrednika,
• nadzór nad całością.

Wniosek, który uważam za najważniejszy w tym haśle: hasło „nie twoje klucze, nie twoje monety” jest trafne wobec giełd kryptowalutowych. Nie jest trafne wobec regulowanego rynku kapitałowego, gdzie problem powiernictwa rozwiązano inaczej – nie przez oddanie klucza użytkownikowi, tylko przez rozdzielenie ról między sześć niezależnych podmiotów i obudowanie tego przepisami.

To są trzy różne konstrukcje. Porównywanie tylko dwóch pierwszych prowadzi do fałszywego wniosku, że jedyną alternatywą dla trzymania klucza jest zaufanie firmie.

Dziedziczenie – problem, o którym nikt nie myśli

Najbardziej zaniedbany aspekt samodzielnego przechowywania.

W modelu powierniczym spadkobiercy przedstawiają dokumenty i instytucja przekazuje środki. Procedura jest znana i działa.

W modelu niepowierniczym nie istnieje żaden mechanizm zewnętrzny. Jeśli nikt nie zna frazy odzyskiwania, środki przestają istnieć dla kogokolwiek. Na zawsze. Nie ma podmiotu, do którego rodzina mogłaby się zwrócić.

Szacuje się, że istotna część wszystkich bitcoinów jest trwale niedostępna właśnie z tego powodu.

Co z tym zrobić, jeśli trzymasz cokolwiek istotnego:

• Ustal, kto ma się dowiedzieć i w jakich okolicznościach.
• Rozważ podział frazy między kilka miejsc albo osób, tak by żadna pojedyncza nie miała całości.
• Rozważ multisig z zaufaną osobą jako jednym z podpisujących.
• Zostaw instrukcję – nie samą frazę, tylko opis, co i gdzie się znajduje oraz jak z tego skorzystać.

To nie jest rozmowa, którą ktokolwiek chce odbyć. Jest jednak różnica między brakiem planu a planem, którego się nie lubi.

Podatki

Krótka, ale ważna uwaga, bo krąży w tej sprawie sporo nieporozumień.

Samodzielne przechowywanie nie zwalnia z obowiązków podatkowych. Model przechowywania jest kwestią techniczną i nie ma wpływu na to, czy powstał dochód podlegający opodatkowaniu. Zbycie kryptowaluty rozlicza się tak samo, niezależnie od tego, gdzie leżały klucze.

Różnica jest praktyczna: przy giełdzie dostajesz zestawienie transakcji, przy samodzielnym przechowywaniu prowadzenie ewidencji jest w całości Twoim zadaniem. Warto to robić na bieżąco, a nie w kwietniu.

Cztery mity

Mit 1: „Niepowierniczy znaczy bezpieczny.” Znaczy tylko tyle, że ryzyko kontrahenta zamieniłeś na ryzyko operacyjne. Portfel gorący na zawirusowanym komputerze jest niepowierniczy i skrajnie niebezpieczny.

Mit 2: „Powierniczy znaczy niebezpieczny.” Zależy, jaki powierniczy. Giełda kryptowalutowa i rachunek maklerski objęty segregacją aktywów, ewidencją centralną i systemem rekompensat to dwie zupełnie różne konstrukcje, mimo że obie są formalnie powiernicze.

Mit 3: „Skoro trzymam klucze, nikt mnie nie dotknie.” Kluczy nie zabierze Ci nikt siłą. Ale możesz je stracić, możesz podpisać złośliwą transakcję i możesz umrzeć bez przekazania dostępu. Trzy scenariusze, w których skutek jest identyczny.

Mit 4: „Trzeba wybrać jedno albo drugie.” Nie trzeba i nie warto. Rozsądny podział to niewielka kwota robocza w portfelu gorącym, większość w rozwiązaniu zimnym, ewentualna część na regulowanej platformie, jeśli potrzebujesz płynności.

Jak sam na to patrzę

Handluję zawodowo na giełdach, więc funkcjonuję w modelu powierniczym codziennie i doskonale zdaję sobie sprawę z tego, co to znaczy. Środki na giełdzie traktuję jako kapitał obrotowy, nie oszczędności – tyle, ile potrzebuję do prowadzenia pozycji, i nie więcej.

Mam natomiast wrażenie, że dyskusja o samodzielnym przechowywaniu jest w polskim internecie prowadzona ideologicznie, a powinna być prowadzona praktycznie. Nie chodzi o to, która opcja jest „słuszna”. Chodzi o to, które ryzyko potrafisz realnie obsłużyć.

Jeśli nie masz nawyku robienia kopii zapasowych, gubisz hasła i nie myślisz o tym, co się stanie z Twoim majątkiem po Twojej śmierci – samodzielne przechowywanie dużych kwot jest dla Ciebie ryzykowniejsze niż regulowany pośrednik. To nie jest wstyd. To jest uczciwa ocena własnych kompetencji operacyjnych, a robienie takiej oceny jest częścią zarządzania ryzykiem.

Jeśli natomiast masz zdyscyplinowane procedury i rozumiesz, co podpisujesz, samodzielne przechowywanie usuwa kategorię ryzyka, której w modelu powierniczym usunąć się nie da.

Wybierz świadomie, a nie pod wpływem hasła z Twittera. Jedno i drugie ma cenę i obie są policzalne.

Co zapamiętać

Niepowierniczy oznacza, że klucze prywatne są u Ciebie i nikt nie może wykonać transakcji bez Twojej zgody. Przeciwieństwem jest model powierniczy, w którym aktywa trzyma pośrednik.

Trzy rzeczy ponad resztą:

To wybór rodzaju ryzyka, nie jego eliminacja. Ryzyko kontrahenta zamieniasz na ryzyko operacyjne – w całości własne.

Powierniczy powierniczemu nierówny. Giełda kryptowalutowa i rachunek maklerski z segregacją aktywów, centralną ewidencją i systemem rekompensat to dwie różne konstrukcje.

Zaplanuj dziedziczenie. W modelu niepowierniczym nie istnieje żaden mechanizm zewnętrzny – brak planu oznacza, że środki znikają razem z Tobą.