Mental accounting, czyli księgowanie mentalne lub księgowanie umysłowe, to pojęcie z ekonomii behawioralnej opisujące sposób, w jaki ludzie dzielą swoje pieniądze na różne „mentalne konta” i podejmują decyzje finansowe w zależności od tego, do którego konta przypisali dane środki.
W teorii ekonomicznej pieniądz powinien mieć taką samą wartość niezależnie od jego źródła czy przeznaczenia. W praktyce ludzie często traktują jednak 1000 zł z pensji, 1000 zł otrzymane w prezencie i 1000 zł wygrane na giełdzie zupełnie inaczej.
To właśnie jest mental accounting.
Jak działa mental accounting?
Człowiek może nieświadomie przypisywać pieniądze do różnych kategorii, takich jak:
- bieżące wydatki,
- oszczędności,
- wakacje,
- inwestycje,
- pieniądze na przyjemności,
- pieniądze „na wszelki wypadek”,
- zyski z inwestycji,
- niespodziewane dochody.
Problem polega na tym, że pieniądze znajdujące się na tych mentalnych kontach mogą być przez nas traktowane w różny sposób, mimo że ich rzeczywista wartość jest identyczna.
Przykładowo ktoś może bardzo ostrożnie wydawać 5000 zł z regularnej pensji, ale bez większego zastanowienia przeznaczyć 5000 zł otrzymane jako premia na zakup elektroniki lub wakacje.
Z ekonomicznego punktu widzenia oba przypadki oznaczają wydanie 5000 zł. Psychologicznie mogą być jednak postrzegane zupełnie inaczej.
Mental accounting w inwestowaniu
Mental accounting ma szczególne znaczenie w przypadku inwestorów.
Jednym z typowych przykładów jest traktowanie zysków z inwestycji jako „darmowych pieniędzy”. Inwestor może być bardzo ostrożny przy inwestowaniu własnego kapitału, ale po osiągnięciu zysku zaczyna podejmować znacznie większe ryzyko.
Przykładowo:
Inwestor wpłaca 10 000 zł i osiąga 3000 zł zysku. Następnie zaczyna traktować 3000 zł jako pieniądze, które może bardziej ryzykownie zainwestować, ponieważ „to tylko zysk”.
W rzeczywistości 3000 zł zysku jest dokładnie tak samo jego kapitałem jak początkowe 10 000 zł.
Może to prowadzić do zwiększenia ryzyka i podejmowania decyzji, których inwestor nie podjąłby, gdyby patrzył na cały portfel jako na jedną całość.
Mental accounting a trading
W tradingu mental accounting może mieć bardzo praktyczne konsekwencje.
Trader może na przykład podzielić swój kapitał na kilka mentalnych kategorii:
- „kapitał podstawowy”,
- „zyski z tego miesiąca”,
- „pieniądze na odrobienie strat”,
- „pieniądze z ostatniej udanej transakcji”.
Jeżeli po serii zyskownych transakcji trader zaczyna traktować osiągnięty profit jako pieniądze, które można przeznaczyć na bardziej ryzykowne zagrania, może nieświadomie zwiększyć ryzyko.
To jeden z powodów, dla których po osiągnięciu zysku łatwo jest złamać własne zasady zarządzania kapitałem.
Mental accounting a straty
Mental accounting działa również w drugą stronę.
Inwestor może posiadać kilka różnych „kont” w swoim umyśle i oceniać każde z nich osobno, zamiast patrzeć na cały majątek.
Przykładowo może mieć:
- akcje +20%,
- kryptowaluty -30%,
- lokatę +5%.
Może wtedy cieszyć się zyskiem na akcjach, jednocześnie bardzo emocjonalnie reagując na stratę na kryptowalutach. Tymczasem z punktu widzenia całego majątku najważniejszy powinien być łączny wynik i poziom ryzyka całego portfela.
Mental accounting i „darmowe pieniądze”
Jednym z najbardziej charakterystycznych przejawów tego zjawiska jest przekonanie, że niektóre pieniądze są „darmowe”.
Może to dotyczyć:
- premii,
- zwrotu podatku,
- prezentu,
- wygranej,
- cashbacku,
- zysków z inwestycji.
Osoba może być bardziej skłonna wydać takie pieniądze niż środki pochodzące z regularnego wynagrodzenia.
Nie oznacza to oczywiście, że takie zachowanie zawsze jest błędem. Mental accounting może być również użytecznym narzędziem organizowania budżetu. Problem pojawia się wtedy, gdy podział pieniędzy prowadzi do nieracjonalnych decyzji finansowych.
Mental accounting a budżet domowy
Księgowanie mentalne może mieć także pozytywną stronę.
Podział pieniędzy na konkretne cele może ułatwiać kontrolowanie wydatków. Przykładowo ktoś może utworzyć osobne konta lub budżety na:
rachunki → oszczędności → inwestycje → wakacje → rozrywkę.
Takie podejście może ograniczać impulsywne wydawanie pieniędzy i pomagać realizować długoterminowe cele.
Różnica polega na tym, że świadome budżetowanie wykorzystuje podział pieniędzy jako narzędzie, podczas gdy mental accounting może prowadzić do błędów poznawczych.
Kto stworzył pojęcie mental accounting?
Pojęcie mental accounting jest szczególnie związane z pracami ekonomisty i laureata Nagrody Nobla Richarda Thalera, który rozwijał badania nad ekonomią behawioralną.
Thaler pokazywał, że ludzie często podejmują decyzje finansowe w sposób odbiegający od założeń klasycznej ekonomii, według których pieniądz powinien być traktowany jako zamienny i niezależny od jego źródła.
Mental accounting stał się jednym z ważnych pojęć pomagających wyjaśnić, dlaczego ludzie podejmują pozornie nieracjonalne decyzje dotyczące wydawania, oszczędzania i inwestowania.
Mental accounting a inne błędy poznawcze
Mental accounting jest częścią szerszego obszaru finansów behawioralnych. Może być powiązany między innymi z takimi zjawiskami jak:
- awersja do straty – strata boli bardziej niż równie duży zysk cieszy,
- efekt posiadania – przeceniamy rzeczy, które już posiadamy,
- efekt zakotwiczenia – zbyt mocno opieramy ocenę na pierwszej poznanej wartości,
- efekt utopionych kosztów – kontynuujemy działanie tylko dlatego, że wcześniej zainwestowaliśmy w nie pieniądze lub czas.
Wszystkie te zjawiska pokazują, że nasze decyzje finansowe nie zawsze są wynikiem chłodnej kalkulacji.
Jak ograniczyć mental accounting?
Najprostszym sposobem jest patrzenie na całość swoich finansów, zamiast analizowania każdej kategorii całkowicie niezależnie.
W przypadku inwestowania pomocne może być:
- ocenianie wyniku całego portfela,
- stosowanie z góry ustalonego poziomu ryzyka,
- traktowanie zysków tak samo jak kapitału początkowego,
- unikanie zwiększania ryzyka tylko dlatego, że wcześniejsze transakcje były zyskowne,
- regularne analizowanie całego majątku i zobowiązań.
Nie chodzi jednak o całkowite wyeliminowanie podziału pieniędzy na kategorie. Świadome konta budżetowe mogą być bardzo przydatne, o ile pomagają osiągać cele zamiast prowadzić do błędnych decyzji.
Podsumowanie
Mental accounting (księgowanie mentalne) to sposób, w jaki ludzie psychologicznie dzielą pieniądze na różne kategorie i przypisują im odmienne znaczenie.
W inwestowaniu i tradingu może prowadzić między innymi do traktowania zysków jako „darmowych pieniędzy”, zwiększania ryzyka po udanych transakcjach czy oddzielnego oceniania poszczególnych części portfela.
Zrozumienie mental accounting jest ważne, ponieważ pokazuje, że wartość pieniądza nie zawsze jest przez nas postrzegana obiektywnie. To, skąd pieniądze pochodzą i do jakiej kategorii je przypiszemy, może znacząco wpływać na nasze decyzje finansowe.
